Qamshy.kzء-تىڭ حات قورجىنىنا ق ر جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى، جازۋشى ايزات راقىشتان حات كەلىپ ءتۇستى. بۇل سايت بەتىندە كاسىپكەر نۇرلان ءبايدىلدانىڭ اباي تۋرالى ايتقان پىكىرىنە جازىلعان جاۋاپ بولىپ شىقتى. «ەكى كۇن بويى KYN.KZ، SMARTNEWS، Qamshy.kz  سايتتارى قازاقتى قۇتقارۋشى پەرىشتەنىڭ ۇلاعاتىن تاۋىپ العانداي، جارىسا بولىسكەن جازبالار كوپشىلىك وقىرمانداردىڭ نارازىلىعىن تۋدىردى» دەي وتىرا ءوز رەنىشىن جەتكىزىپتى اۆتور. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي، بۇل ۆيدەو الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى سايتتاردان بۇرىن تارالىپ كەتكەن ەدى. ۇلتتىق يممۋنيتەتى السىرەگەن جاستار  كاسىپكەردىڭ ءسوزىن تىڭداپ، وزدەرىنە قاجەتتى تۇجىرىمدى جاساپ، ينفەكسيانى جۇقتىرىپ ۇلگەرگەن بولاتىن. ابايدى قورلاۋ قازاق ۇلتىن قورلاۋ ەكەندىگى ايتپاي-اق بەلگىلى. «ايتىلعان ءسوز – اتىلعان وق» ەكەندىگىن ەسكەرە وتىرا، نۇرلان ءبايدىلدا ايتىلعان ءسوزىنىڭ بارشا اۋىرتپالىعىن ءوز موينىمەن كوتەرسىن دەگەن ويمەن ماتەريالدى سالعان بولاتىنبىز. ايزات راقىشتىڭ حاتىن دا اتالمىش سەبەپپەن وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز. 

«الىستىق-جۇلىستىق. ايتىستىق تارتىستىق،»-دەپ ۇلى اباي بۇگىنگى قازاقتىڭ ءوزارا ىرىلداسقان قيقىم كۇيىن بولجاپ ايتقانداي. سودان دا دانىشپان بابامىز «مىڭمەن جالعىز الىستىم، كىنا قويما» دەگەنى حاق. الايدا اباي قازىرگى كەي قازاقپەن دە «مىڭمەن جالعىز الىسارىن» سەزدى مە ەكەن؟! جوق، ءوز قازاعىنىڭ ءقايسىبىر ۇرپاعى قارالاعان بۇل «توركىنى بەلگىسىز ايقاستا» ابايدىڭ «جالعىز الىسۋىنا» كۇللى قازاق بالاسى جول بەرە قويماس!

  ءجا، رەتىمەن باياندايىن. اعىمداعى جىلدىڭ 24-25 شىلدە كۇندەرى بۇكىل الەۋمەتتىك جەلىلەردەن، بەلسەندى سايتتاردان نۇرلان ءبايدىلدا ەسىمدى ازاماتتىڭ مالىمدەمەسى  تەك قازاقتى عانا ەمەس، ادامدىق قاسيەتى بويىندا،ار-يمانى جۇرەگىندە ءتۇيۋلى  جانداردى تىكسىندىرىپ تاستادى. ەكى كۇن بويى KYN.KZ، SMARTNEWS، Qamshy.kz  سايتتارى قازاقتى قۇتقارۋشى پەرىشتەنىڭ ۇلاعاتىن تاۋىپ العانداي، جارىسا  بولىسكەن جازبالار كوپشىلىك وقىرمانداردىڭ نارازىلىعىن تۋدىردى.  جاپپاي نارازىلىق بىردىرگەن حالىق وكىلدەرى الەۋمەتتىك جەلىلەردە تولاسسىز جازىپ جاتتى. ەندى سول نۇرلان ءبايدىلدا ەسىمدى اتاقتىعا اينالعان «اتاقسىز ارلىنىڭ» ءار سوزىنە دالەلمەن جاۋاپ بەرەيىك.

 Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى جاريالاعان جازبا «اباي 21 عاسىردا ءومىر سۇرسە، ارى كەتسە بلوگەر بولار ەدى» دەپ اتالادى. بۇعان بەرەر جاۋابىم-بۇكىل الەم مويىنداپ، باس يگەن ابايدى بلوگەر بەينەسىندە عانا كورۋ-ناداننىڭ ءىسى. نادانعا ارنار ءسوزىم جوق.

ەكىنشىدەن، «تانىمال كاسىپكەردىڭ بۇل پىكىرى قوعامدا رەزونانس تۋدىردى» دەپ اتاعىن ايعا اسىرعان نۇرلان ءبايدىلدا اباي تۋراسىندا جاق اشپاس بۇرىن، ابايدىڭ ءوز تىلىندە سويلەگەنى ءجون ەدى. ول ءوزى جاريالاعان بەينەجازباسىندا ورىسشا شۇلدىرلەپ، ابايدىڭ 1ء-قاراسوزىنىڭ ورىسشا نۇسقاسىن وقىپ تۇر. جانە وزىنشە، تەك ءوزىنىڭ تار ورەسىمەن تارازىلاعان بولدى. اتاپ ايتقاندا، «مەن ابايدى ۇلى ادام دەپ سانامايمىن» دەپ ساندىراقتادى. «باتىر بولدى ما، الدە ەل باسقاردى ما، ءتىپتى ءبىر اۋىلدى دا باسقارماعان،» دەپ ەسىنەن اداستى. ءدال وسى سوزىنە تاريحي دالەل-اباي 1876-1878 جىلدارى بولىس سايلاۋىندا جەڭىپ شىعىپ، قوڭىر-كوكشە ەلىنە بولىس بولادى. ياعني، نۇرلان كاسىپكەردىڭ «ءبىلىمى تاسىپ»، «ول ءتىپتى اۋىلدى دا باسقارماعان» دەگەن ساندىراعىن تاريحي شىندىق مۇلدە تەرىسكە شىعارىپ تۇر. كىمنىڭ قولتىعىنا بۇرىككەن سۋىنان «شابىت» السا دا، نۇرلان تىم بولماسا اباي تۋرالى تيتتەي ءبىر دەرەكتى دە ءدوپ باسىپ ايتۋعا دا قاۋقارسىز. بۇل ونىڭ ورىسشا بىلدىرىن ابايدى قارالاۋعا ارناعانى ماقساتتى بولعانىمەن،  اباي مۇراسى جونىندەگى بىلەرىنىڭ شامالى ەكەنىن  ايعاقتايدى. اباي بولىس بولعان، ءبىر اۋىل ەمەس، بولىستىق باسقارماعا قاراستى بىرنەشە اۋىلدى ءادىل بيلەگەنىن قازاق تاريحى قاشان دا راستاي الادى.

  ۇشىنشىدەن، سايتتار «تانىمال كاسىپكەر» دەپ داقپىرتتاعان نۇرلان  ابايدىڭ اكەسى قۇنانبايدى «كراساۆششيك» دەپ كەكەشتەندى. ورىس ءتىلىن دە اسا جەتىك بىلمەيتىنىن وسى ءبىر «كراساۆششيك» سوزىمەن «بىلدىرمەي» بايقاتىپ العان «ءبىلىمدى كاسىپكەر» قۇنانبايدىڭ جەتى اتاسىنا دەيىن «كراساۆششيك» ەمەس، قارا قىلدى قاق جارعان ءادىل بولىس، باسقارۋشى بولعانىن بىلمەسە كەرەك. ءسوزىن جۇپتاپ الماي، قالىڭ ەلدىڭ الدىنا بەينەجازبامەن كولبەڭدەۋى قاي ساسقانى؟ نۇرلاندى «دايىنداعان مىقتىلار» ونىڭ اۋزىنان شىعار ءسوزىن دە نەگە «سايلاپ» بەرمەگەن؟

 تورتىنشىدەن، قارا سۋدى تەرىس اعىزعان ن. ءبايدىلدا «اباي 45 جاسقا دەيىن ەشتەڭە ىستەمەگەن. ول ايەلدەردى جاقسى كورگەن، ولەڭ شىعارعان،»-دەپ ورەسىزدىگىن انىق كورسەتتى. ابايدىڭ سانالى عۇمىرىندا قازاق ءۇشىن، جالپى ادامزات قۇندىلىعى ءۇشىن جاساعان يگى ىستەرىن تىزىمدەمەي-اق قويايىن. باستى ايتارىم-ابايدىڭ ماحاببات ليريكاسىنا ارناعان ولەڭدەرىنىڭ شەتىن دە قاۋجاي المايتىن نۇرلاننىڭ دانىشپان ابايدى «ايەلدەردى جاقسى كورگەن» دەپ كورگەنسىزدىكپەن ەل الدىنا شىعۋى-تۇلەن تۇرتكەننىڭ بەلگىسى. ونىڭ ءوزى ەمەس، سىرتىندا «ءتۇرت، شايتان، ءتۇرت» دەپ تۇرعان «الدەكىمنىڭ» بارىنا سەنىمىم كامىل. «جاي عانا ولەڭ شىعارعان،»-دەپ جايداق اتقا تەرىس مىنگىزگىسى كەلگەن ابايدىڭ تۇتاس ادام بالاسى مويىنداعان ۇلى اقىن ەكەنىن بۇل پوەزيادان، جالپى ونەردەن ەش تۇيسىگى جوق «كاسىپكەر نۇرلان» قايدان ءبىلسىن؟ال، اباي 4-قارا سوزىندە «ونەرسىز-يتتىڭ ءىسى» دەپتى. ونەرى جوق، ونەردى باعالاي المايتىن ناداندىقتى حاكىم وسىلاي اتاپتى. ەندەشە، نۇرلان، ءجونىڭىزدى ءبىلىڭىز! اباي مەن ءقازاق-بىرتۇتاس ۇعىم. ابايدى ەشكىم ەمەسكە تەلىپ، ونى جوققا شىعارماق بولعان ارەكەتىڭىز-ۇلتتى ارانداتۋ، ءبۇتىن ءبىر ەلدى جىككە ءبولۋ، اقپاراتتىق تۇرعىدا اداستىرۋ. بۇل ارەكەتتىڭ سالماعى قانداي ەكەنى زاڭدا قاراستىرىلعان. «ءوزى جوقتىڭ كوزى جوق» دەپ اۋزىڭا كەلگەندى قۇسا بەرسە قۇپ» دەپ الدەكىم بۇل «تانىمال كاسىپكەرگە» اقىل بەرگەن سىڭايلى. الايدا جۇرت الدىندا جەكە ادامنىڭ، ءتىپتى ءبىر توپتىڭ، ۇلتتىڭ بەدەلىن تۇسىرەتىن، جالا سيپاتىندا ايتىلعان تۇرپايى، دايەكسىز اقپارات قىلمىستىق ءىس بولىپ تابىلادى.

بەسىنشىدەن، SMARTNEWS سايتى «نۇرلان ءبايدىلدا اباي قۇنانبايەۆتىڭ جالعان وبرازداعى ادامدەدى» اتاۋىمەن قۇرعاق رەيتينگ قۋالاعان جازباسىندا كاسىپكەر نۇرلان «اباي كەڭەس وكىمەتى ويلاپ تاپقان جاساندى پيار وبراز» دەپ مۇلدە ەسىرىكتەندى. «مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىندا اباي بىردە-بىر ءىستى سوڭىنا دەيىن جەتكىزبەگەن» دەپ «كەمەڭگەر كاسىپكەر» ايدى اسپانعا شىعاردى. بۇعان ايتار ءۋاجىم مىناۋ-«اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىن وقىماق تۇگىل، ونى قولىنا الىپ تا كورمەگەن ءدۇبارا كاسىپكەردىڭ اباي جايلى ءسوز قوزعاۋعا حاقى جوق. ابايعا ءتىل تيگىزگەنىن نۇرلان ءوز بەينەجازباسىندا «مەن ابايدى قارالاعىم كەلمەيدى. ءبىراق اقيقاتتى ايتار ۋاقىت جەتتى» دەپ مويىنداپ تۇر. سونداعى ايتپاعى كىمنىڭ اقيقاتى؟ اقيقاتى سول-اباي ۇلى اقىن، قايتالانباس سازگەر، كوركەم اۋدارماشى، قازاق جازبا ادەبيەتىنىڭ، قازاق جازبا ادەبي ءتىلىنىڭ نەگىزىن سالۋشى، اعارتۋشى، ساياسي قايراتكەر، جۇرەگىندە ۇلتتىق جالىنى بار ءار قازاقتىڭ رۋحاني تەمىرقازىعى.

   نۇرلان ءسوزىنىڭ سوڭىندا «ابايعا ەلىكتەگەن ۇلت مىقتى بولمايدى،»-دەپ بەتپاقتاندى. ەندى، تەك قازاق قانا ەمەس، الەمدە اباي ەسىمىنىڭ قالاي ارداقتالىپ وتىرعانىنا دالەل كەلتىرەيىك.

اباي ەسىمىنە كوشە، ساياباق بەرۋ، اقىنعا ارناپ ەسكەرتكىشتەر ورناتۋ الەمدە

كەڭ قانات جايعان. 1988 جىلى كييەۆ قالاسىندا اباي اتىنداعى كوشە اشىلعان. ابايدىڭ 170 جىلدىق مەرەيتويى قۇرمەتىنە وراي بەلورۋسسيادا «اباي جالپاق الەمدە سالتانات قۇرۋدا» اتتى سايت ءوز جۇمىسىن باستاعان. لوندوندا «اباي ءۇيى» بار. ەگيپەت پەن فرانسيادا عۇلاما اقىننىڭ ەسكەرتكىشتەرى قويىلعان. الىس-جاقىن تۇركى تەستەس ەلدەردىڭ بارلىعىندا دەرلىك اباي اتىندا كوشەلەر مەن ەسكەرتكىشتەر بار. الىس ءۇندىستاننىڭ استاناسىندا دا اباي اتىندا كوشە بار. بەرليننىڭ ورتالىق كوشەلەرىنىڭ ءبىرى دە اقىن اتىمەن اتالادى. ماسكەۋدە دە دانىشپان اتىن العان كوشە بار. بۇنىڭ ءبارى بۇكىل دۇنيەجۇزىنىڭ اباي ەسىمىمەن سۋسىنداپ، ادامدىقتىڭ ءبىر اتاسى اباي دەپ ءبىلىپ، قاسيەت تۇتىپ وتىرعانىن كورسەتەدى نۇرلان «قازاق وعان ەلىكتەسە، مىقتى بولمايدى» دەپ تون پىشكەن، «ۇلى ەمەس» دەپ ۇياتسىزدىقپەن ورشەلەنگەن سوزدەرىنىڭ ەش اقيقاتى جوعىن الەم ەلدەرىنىڭ اباي ەسىمىن ايالاپ، ونىڭ رۋحاني مقراسىنان  ۇزدىكسىز سۋسىنداپ جاتقانى ايقىن دالەل.

   مۇقاعاليدى «ىشكىش» دەدى. اناۋ ءبىر جىلى ابايدى «قورتىق» دەپ تانتىدى. ەندى قايتالاپ كەلىپ، قاسيەتتى ۇلت تۇلعالارىنا، قالا بەردى ادامزات ارداقتىلارىنا قايتا اۋىز سالدى. جانە ەڭ سۇمدىعى-بۇل داقپىرتتىڭ ەلدىڭ نازارىنا ۇزدىكسىز، جۇيەلى ۇسىنىلىپ، ەش جۇگەن-قۇرىق كورمەۋى. جۇگەن-قۇرىق جوق دەمەسىن. ول بار. ياعني، ق ر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 174-بابىندا ءدال وسى نۇرلان كاسىپكەردىڭ «ايگىلى ارەكەتى» قىلمىس دەپ تانىلادى. كاسىپكەر ءۇشىن دە، قازاقتى، قازاقتىڭ ابايىنان باستاپ وزگە دە ۇلىلارىنا ءتىل تيگىزىپ، قازاقتى جەرگە قاراتۋ ماقساتىن كوزدەيتىن وزگەلەر ءۇشىن دە سول باپتى سوزبە-سوز كەلتىرىپ وتىرمىز.

  ق ر قك-نىڭ 174-بابى:«الەۋمەتتىك، ۇلتتىق،رۋلىق، ناسىلدىك، تەكتىك-توپتىق  نەمەسە ءدىني الاۋىزدىقتى قوزدىرۋ»

1.الەۋمەتتىك، ۇلتتىق، رۋلىق، ناسىلدىك، تەكتىك-توپتىق نەمەس ءدىني الاۋىزدىقتى قوزدىرۋعا، ازاماتتاردىڭ ۇلتتىق ار-نامىسى مەن قادىر-قاسيەتىن نە ءدىني سەزىمدەرىن قورلاۋعا باعىتتالعان قاساقانا ىس-ارەكەتتەر، سول سياقتى ازاماتتاردىڭ ايرىقشالىعىن، ارتىقشىلىعىن نە تولىققاندى ەمەستىگىن ولاردىڭ ءدىني كوزقاراسى، تەكتىك-توپتىق، ۇلتتىق، رۋلىق نەمەسە ناسىلدىك قاتىستىلىق بەلگىلەرى بويىنشا ناسيحاتتاۋ، ەگەر بۇل ارەكەتتەر جاريا نەمسەسە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن نەمەسە تەلەكوممۋنيكاسيالىق جەلىلەردى پايدالانا وتىرىپ جاسالسا، ەكى جىلدان جەتى جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىن شەكتەۋگە نە سول مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى.

 كاسىپكەر «كاسىبىن جاساپ» ابايىمىزعا-قازاقتىڭ ارىنا ءتىل تيگىزدى، قورلادى. ونى ءومىرى ەشتەڭە جاساماعان دەپ ءدۇبارا اقپارات تاراتتى.بۇل ارەكەتىنەن قىلمىستىق قۇرام ءىستىڭ قاساقانا جاسالۋىنان، ءارى ونىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى كەڭ تاراۋىنان مەن مۇندالاپ تۇر. نۇرلان ءبايدىلدا، ابايدى سىبايتىنداي ءسىز كىمسىز؟ كاسىبىڭىز ۇلىلاردى «ۇرىپ-سوعۋ ما؟» نۇرلان ءبايدىلدا، سەن ۇلتتىق نامىستى شاباقتاپ ارانداتۋشىسىڭ با، الدە ەل اراسىن الا تايداي ءبۇلدىرۋدى ماقسات تۇتقان «الدەبىر» توپتىڭ  ايتاعىنا ەرگەن ەرمەگىسىڭ بە؟ قايسىسى بولساڭ دا، ونى انىقتاۋدى زاڭعا قالدىردىق. ابايىن-ارىن قورلاپ، قازاقتىق نامىسىن تاپتاپ جاتقاندا، بەي-جاي قالا الماعان ءار قازاقتىڭ، ءتىپتى بار قازاقتىڭ ويى دا وسى دەپ بىلەمىن. ابايدى ەشكىم ەمەستەي كورگەن نۇرلانداي كوزىن شەل باسقان باعزىبىرەۋلەر ءوز ارەكەتتەرىنە زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرسىن!

ايزات راقىش

ق ر جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

جازۋشى