1.رەسەيدىڭ ءبىرىنشى ىدىراۋ كەزەڭى. پاتشالىق رەسەيدىڭ  ىدىراۋ فاكتورلارى:

پاتشالىق رەسەيدىڭ ىدىراۋىنا تياناقتى فاكتورلار اسەرى.

1)نارىقتىق قاتىناس پەن ساياسي ليبەراليزمنىڭ تولىق دارەجەدە ورنىقپاۋى. سول سەبەپتەن ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ءۇردىس ويداعىداي دامي المادى.

2)كوررۋپسيالىق ۇردىستەر تىم بوي الىپ، ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالالار دامۋى تەجەلدى.  ەكىنشى نيكولاي پاتشانىڭ اشىناسىمەن بەيمارال ءجۇرىسى، ءراسپۋتيننىڭ پاتشايىم حانىممەن ءجۇرىسىنىڭ حالىققا دا ءمالىم بولعانى. ال ساياسي قايراتكەرلەر جانە شەنەۋنىكتەردىڭ كوررۋپسياعا بوي الۋىنا سەبەپكەر بولدى.

3)1904-1905 جىلدارداعى ورىس-جاپون سوعىسىندا جەڭىلۋى، 1914-1917 جىلدارداعى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى اسكەري جەڭىلىستەر رەسەي پاتشايىمىنىڭ ابىرويىن توكتى جانە  ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك دامۋدى داعدارىسقا ۇشىراتتى.

4)تولىق ماسشتابتى ساياسي داعدارىس پايدا قالىپتاستى. پاتشالىق رەسەيدىڭ  ءوز تاۋقىمەتتەرىن ءوز قولىمەن شەشە المايتىن جاعداي ايقىن بايقالدى. ىقپالدى ساياسي پارتيالار كادەتتەر پارتياسى، وكتيابريستەر پارتياسى، جەرگىلىكتى ۇلتشىلدار پارتيالارى جاعدايدى ۇشىقتىرىپ، 1917 جىلى اقپان ريەۆوليۋسياسىنا بەيبىت جولمەن اكەلدى. پاتشا تاقتان تايىپ، ساياسي بيلىك ۋاقىتشا ۇكىمەتكە ءوتتى.

2. رەسەيدىڭ ەكىنشى ىدىراۋ كەزەڭى. رەسەيدىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەت كەزىندەگى مەملەكەت رەتىندە ىدىراۋ فاكتورلارى:

1) Cاياسي تياناقتىلىقتىڭ بولماۋى، نارىقتىق قاتىناستاردىڭ سوعىس جاعدايىندا ويداعىداي ناتيجە بەرمەۋى. ساياسي ليبەراليزمنىڭ تولىق دارەجەدە ماسكەۋ، پەتروگراد جانە ءىرى قالالاردان باسقا جەرلەرگە ورنىقپاۋىنا اكەلدى. ماسەلەن قازاق ساحاراسىندا تورعاي مەن جەتىسۋ ولكەلەرى جانە  ورتا ازيادا 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس اسكەري قارسىلىق تۇرىنە وتكەن. رەسەيدىڭ ماسكەۋ، پەتروگراد جانە ءىرى قالالاردا جاڭا ورناعان ۋاقىتشا ۇكىمەت اسكەري ساياسي جاعدايدى قاداعالاي المادى. سول سەبەپتەن ءار ءىرى قالالاردا جانە ولكەلەردە بيلىكتەن تىس اسكەري قۇرىلىمدار پايدا بولىپ، ولار  بيلىك ءۇشىن كۇرەسكە دايىندالدى.ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋ باعىتى انارحياعا كەتە بەردى.

2)كوررۋپسيا مەن اشىق توناۋ، كوشەلەردە بانديتيزم  كۇشەيدى. بۇل ءۇردىس الدىمەن پەتروگراد، ماسكەۋ، ورتالىق رەسەيدە جانە وتارلاردا انىق بايقالدى. ماسەلەن، قازاقستان مەن ورتا ازيادا رەسەي اسكەرى مەن ورىس كرەستياندارى جەرگىلىكتى حالىقتى اشىق توناۋ جولىنا تۇسكەن. جەكە ساياسي پارتيالار مەن قوزعالىستار قارۋلانىپ، ولاردىڭ  ساياسي ارەكەتتەرى اسكەري سيپات الا باستادى.

3) ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسىنىڭ جالعاسا بەرۋى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋدى شيلەنىستىرىپ، داعدارىستىڭ تەرەڭدەي بەرۋىنە اكەلدى. سوعىستىڭ 1917جىلعى  اقپان ريەۆوليۋسياسىنا كەيىن جالعاسۋى داعدارىستىڭ ءورشىپ، بيلىكتىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەت قولىنان شىعارىپ الۋىنا اكەلدى.

4) ساياسي داعدارىس ودان دا تەرەڭدەي بەردى دە بيلىككە ساياسي راديكالداردى اكەلدى. ەندىگى كەزەڭدە باسقا ىقپالدى پارتيالار پايدا بولدى. ەسەرلەر، مەنشيەۆيكتەر مەن بولشيەۆيكتەر كۇشەيىپ اسكەري قۇرىلىمدار ۇيىمداستىردى. جەرگىلىكتى جەرلەردە، ۇلتتتىق ولكەلەردە ۇلتشىلدار تولىق باسىمدىلىق الدى: اسىرەسە، فيندەر، پولياكتار، گرۋزيندەر اراسىندا. قازاق ۇلتشىلدارى دا ۇلتتىق اسكەر قۇرۋ دارەجەسىنە جەتتى.

رەسەيدىڭ ورىس جۇرتشىلىعىنىڭ يمپەريالىق پيعىلىنىڭ ءوسۋى رەسەيدىڭ  1914-1917 جىلدارداعى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا كىرۋىنە اكەلگەنى كوپ زاۋال تيگىزدى. ورىس جۇرتشىلىعى 1904-1905 جىلدارداعى  ورىس –جاپون  سوعىسىنان جەڭىلسە دە بالقان مەملەكەتتەرى جاعدايىنا، اۋسترو-ۆەنگريا يمپەرياسىنا قارسى، گەرمانياعا قارسى ميليتاريستىك امبيسياسى ءوسىپ، يمپەريالىق ساناسى قاتتى ۋلانعان بولاتىن، سول سياقتى قازاق سياقتى باعىنىشتى ۇلتتاردى قىرۋ ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ ەپيزودتارى كوپ بولدى. 1917 جىلى اقپان ريەۆوليۋسياسى شوۆينيستىك جانە يمپەريالىق پيعىلدى ءسال شايقاسا دا، سوندىرگەن حوق ەدى. سوعىس شىعىنىڭ ءوسۋى جانە سوعىستاعى اسكەري ساتسىزدىكتەر  راديكالدىق پارتيالار اراسىندا ءتيىستى نارازىلىق ناسيحاتىنىڭ تاراۋىنا اكەلدى. ورىس حالقى سوعىستان  شارشاي باستادى.

3. رەسەيدىڭ ءۇشىنشى ىدىراۋ كەزەڭى. سسرو-نىڭ (رەسەيدىڭ) مەملەكەت رەتىندە ىدىراۋ فاكتورلارى:

1) Cاياسي تياناقتىلىقتىڭ بولماۋى نارىقتىق قاتىناسپەن ساياسي ليبەراليزمنىڭ تياناقتى جانە تولىق دارەجەدە ورنىقپاۋىنا اكەلدى. بولشيەۆيەتەر بيلىككە كەلگەنشە نارىقتىق قاتىناستاردى كاپيتاليزمنىڭ بەلگىلەرى دەپ ۇعىپ، نارىقسىز قوعام ورناتتى. ولار “پرودرازۆەرستكا” دەپ تالاپ ەتتى. ءبىراق بۇل ساياسات بارلىق ازىق-تۇلىكتى سىپىرىپ الۋدى ماقسات قىلعان. بولشيەۆيكتەر بارلىق وندىرىستىك كاسىپورىنداردى-زاۆودتار مەن فابريكالاردى مەملەكەت مەنشىگىنە  وتكىزىپ، ولاردىڭ زاڭدى يەلەرىن اتا باستادى. وسى ساياسات سالدارىنان رەسەيدە 1918 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ ازامات سوعىسى كەزەڭى باستالدى. ازامات سوعىسى 1918 جىلدان باستالىپ، 1920 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن باردى. لەنين ازامات سوعىسى ءجۇرىپ جاتىر دەپ ءوز ديكتاتۋراسىن ورناتىپ، باعىنباعانداردى جاپپاي اتتىرىپ  جاتتى. سول سەبەپتەن ەكونوميكالىق نارىقتىق قاتىناس جانە الەۋمەتتىك تۇرمىستىق جاعداي تىم تومەندەپ،  اياعى 1921 جىلعى اشارشىلىققا اپاردى. ورتالىق رەسەيدى ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ  ءۇشىن ۇلتتىق ولكەلەردى، اسىرەسە، قازاق جەرىن قاتتى قىسىپ، حالىق قۋعىندالىپ، قىتايعا قاشا بەردى.

2)؛3) كوررۋپسيا مەن اشىق توناۋ كۇشەيدى. بۇل ءۇردىس الدىمەن پەتروگراد، ماسكەۋ، ورتالىق رەسەيدە جانە رەسەي وتارلارىندا انىق بايقالدى. ماسەلەن، قازاقستان مەن ورتا ازيادا رەسەي اسكەريلەرى مەن قارۋلانعان ورىس كرەستياندارى جەرگىلىكتى حالىقتى اشىق توناۋ جولىنا تۇسكەن. 1921 جىلدان باستاپ جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات باستالدى.” پرودرازۆەرستكا”  ساياساتى ءسال جۇمسارىپ، ورنىنا “پرودنالوگ”، ياعني بەلگىلەنگەن سالىق كولەمى انىقتالدى. شارۋالارعا جەكە شارۋاشىلىق جۇرگىزۋگە، داۋلەتتى شارۋالارعا  سىرتتان جۇمىس قولىن جالداۋعا رۇقسات بەرىلدى. سول سياقتى ەركىن ساۋداعا بەت الۋ باستالىپ، تياناقتى رەسەي ءرۋبلى پايدا بولدى. ءبىراق بۇل تولىق دارەجەلى نارىقتىق قاتىناس ەمەس ەدى. كوممۋنيستىك ديكتاتۋرا مەن ءبىر پارتيالىق جۇيە ورنىققان جەردە ليبەراليزم بولۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. 1928 جىل ءىرى باي فەودالدارىنىڭ مۇلكى مەن مالى تاركىلەنىپ، نارىقتىق قاتىناستان تاعى دا شەگىندى. 1929—1932 جىلدارى جاپپاي كوللەكتيۆتەندىرۋ ناۋقانى جۇرگىزىلىپ، ونىڭ اياعى اشارشىلىق ناۋبەتپەن اياقتالىپ، قازاقتىڭ جارتىسى اشارشىلىقتان قىرىلدى، قالعانى بولشيەۆيزم رەجيمىنە كوندى. باسقا ءتىرى قالعانى كوتەرىلىسكە شىقتى، شەت ەلدەرگە، باسقا رەسپۋبليكالارعا قاشىپ تىندى. 1920 جىلى قازاقستان اۆتونوميالىق رەسپۋبليكا مارتەبەسىن الىپ، رەسەي قۇرامىندا بولدى. 1936 جىلى وداق رەسپۋبليكاسى اتانىپ، رەسەيمەن تەڭ دارەجەلى رەسپۋبليكا-سسرو وداعىنىڭ سۋبەكتىسىنە اينالدى. بىرتە-بىرتە رەسپۋبليكالار جانە جەرگىلىكتى ەليتالار ىقپال الىپ، ءوز مۇددەلەرىن باسقا ۇلت رەسپۋبليكالارمەن بىرگە قورعايتىن دارەجەگە جەتتى. رەسپۋبليكالار ءوزارا تالاسىپ، ءبىر-بىرىنىڭ تەرريتورياسىن تارتىپ الاتىن حالگە جەتتى.

4) سسرو-نىڭ، سونىڭ ىشىندە رەسەيدە ساياسي ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك داعدارىس كۇشەيىپ كەلە بەردى. جوعارىدا ايتىلعان 1919-1920 جىلدارداعى  “پرودرازۆەرستكا” ساياساتى، 1918-1920 جىلدارداعى ازامات سوعىسىنىڭ زارداپتارى، 1921 جىلدىڭ اشارشىلىعىنىڭ زاۋالى جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتى  وزگەرتە المادى، نارىقسىز، شەكتەلگەن نارىقتىق ەكونوميكالىق رەجيم كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ساياساتىنىڭ نەگىزگى پرينسيپىنە كولحوزداستىرۋ جىلدارىندا (1929-1933) جانە ودان كەيىنگى كەزەڭىندە بايقالدى. سول سياقتى ءبىرىنشى، ەكىنشى، ءۇشىنشى بەسجىلدىقتار حالىقتى اياۋسىز جانشۋ جولىمەن ءجۇردى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسى جىلدارىنىڭ الدىندا (1937-1939) جاپپاي رەپرەسسيالار، جازىقسىز جازالاۋ ناۋقانى ءجۇردى. نارىقسىز، شالا نارىقتى  رەسەي  ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسىنان كەيىن  بىرنەشە رەت نارىققا تۇسپەك بولىپ “حوزراسچەت”- شارۋاشىلىق ەسەپ  ورناتپاق بولىپ، ءبىراق نارىقتىق ىنتا ساتسىزدىككە ۇشىرادى، سەبەبى ساياسي جۇيە كوممۋنيستىك پرينسيپكە نەگىزدەلگەن بولاتىن. سسرو-نىڭ بەسجىلدىق جوسپارلارى تەك قاعاز جۇزىندە ورىندالىپ ، “پريپيسكي” ، قوسىپ جازۋ ، جالعان اقپارات بەرۋ اتتى زاۋالعا ۇشىرادى. سونىمەن، پريپيسكي جانە جوسپارلى جۇيەگە نەگىزدەلگەن ەكونوميكا ۇلكەن داعدارىسقا ۇشىرادى.

5)سسرو-نىڭ ۇلت ساياساتى يمپەريالىق جانە شوۆينيستىك پرينسيپكە نەگىزدەلگەن. سسرو پاكت ريببەنتروپ-مولوتوۆ كەلىسىمشارتىنا  سايكەس فاشيستىك گەرمانيامەن پولشانىڭ تەرريتورياسىن ءبولىپ الدى. سول سياقتى گەرمانيانىڭ، فينليانديانىڭ، رۋمىنيانىڭ، مونعوليانىڭ ءبىرقاتار جەرىن كۇشپەن تارتىپ يەمدەندى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك  سوعىسى جىلدارى ورتالىق جانە شىعىس جانە ورتالىق ەۋروپادا ءبىرقاتار مەملەكەتتى باسىپ الىپ، ساتەلليتتىك مەملەكەتتەر قاۋىمداستىعىن ورناتتى. 1939-1945 جىلدارداعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك  سوعىسى بىتىسىمەن قىرعي-قاباق سوعىسى باستالدى. اقش پەن باتىس ەۋروپالىق مەملەكەتتەر ناتو اسكەري بىرلەستىگىن ۇيىمداستىردى. ساتەلليت مەملەكەت قاتارىندا – شىعىس گەرمانيا، پولشا، ۆەنگريا، چەحوسلوۆاكيا، رۋمىنيا، يۋگوسلاۆيا، البانيا. ازيادا سسرو جاپونياعا قارسى سوعىسقا قاتىسىپ، جۇڭگو سولتۇستىك كورەيانىڭ پايدا بولۋىنا قاتىستى. كەيىن ولاردىڭ ءبىرقاتارى سسرو-عا باعىنباي كەتتى. اتالعان مەملەكەتتەردىڭ كوبىسى سسرو-نىڭ ماتەريالدىق، فينانستىق، اسكەري كومەگىن ۇزاق ۋاقىت الىپ وتىردى. سسرو-نىڭ ءوز جاعدايى تىم اۋىر بولعاندىقتان، ولارعا كومەكتى شەكتەۋگە تۋرا كەلدى.”دەموكراتيالىق ەلدەر” اتانعان  باعىنىشتى بولعان ەلدەردىڭ ءبىرازى سسرو-عا باعىنباي كەتتى. ولاردىڭ كوبىسىندە باستاپقى كەزەڭدە ماريونەتتىك باسشىلار بولدى. سول سياقتى سسرو افريكاعا قول سوزىپ، ولاردا دا  ۇلتتىق ازاتتىق قوزعالىستى باستادى. ۇلتتىق ازاتتىق قوزعالىستار  كولونيالدىق سوعىسقا ۇلاستى. ولارعا سسرو ءوز حالقىنىڭ اۋزىنان جىرىپ قارجى، ازىق-تۇلىك، قارۋ-جاراق بەرىپ وتىردى.  ماسەلەن، 1954 جىلى كايردە اراب ەلدەرىن ۇلتتىق-ازاتتىق سوعىسىن قولداۋ شتاب-كۆارتيراسى پايدا بولدى. 1961 جىلى افريكا جىلى دەپ جاريالاندى. سسرو الجير پارتيزاندارىن  قارۋلاندىرىپ، ولارعا  اسكەري نۇسقاۋشى جىبەرىپ وتىردى، الجيردەگى فرانسۋز كولونيستەرىن قىردى. سسرو اسكەرى 1948، 1968 جىلدارى چەحوسلوۆاكيادا، 1956 جىلى ۆەنگريادا كوممۋنيستىك سسرو-نىڭ ءتارتىبىن  كونترريەۆوليۋسيانى جانشىپ  كۇش كورسەتتى. سسرو-نىڭ بارلىق ارەكەتتەرى سسرو بيۋدجەتىنە قىپ-قىزىل شىعىن، ال حالىقتىڭ تۇرمىسىن تومەندەتتى. ءاربىر ساياسي وقيعا قىرعي-قاباق سوعىس جاعدايىن ودان سايىن ۇشىقتىرىپ سسرو-نىڭ رەفورمالارىن كەرى تارتتى.

1985 جىلى جاعداي كۇرت وزگەردى. بۇل وزگەرىس ماجبۇرلىكتەر سەبەبىنەن بولدى. بارلىق ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كىناراتتار 1985 جىلى سسرو-دا ساياسي بيلىكتىڭ ساياسي رەفورمالارعا بارۋىنا اكەلدى. سسرو-نىڭ كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ  باس  حاتشىسى بولىپ م.س.گورباچيەۆ تاعايىندالىپ، “قايتا قۇرۋ مەن دەموكراتيالاندىرۋ” ساياساتى جاريالاندى. بارا كەلە سسرو-نىڭ 1991 جىلىنىڭ جەلتوقسان ايىندا قايتا قۇرۋ مەن دەموكراتيالاندىرۋ ساياساتى ەلسين، رەسەي باسشىلىعىنىڭ ليدەرى سسرو-نى ىدىراتۋعا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ەلسيننىڭ ساياسي قايراتكەرلىك ارەكەتتەرى ماجبۇرلىك جاعدايىندا ءجۇرىپ، باسقا التەرناتيۆا جوقتىعىنىڭ ناتيجەسى ەدى. سسرو قۇلادى. باسقا رەسپۋبليكالارمەن قاتار قازاقستان رەسپۋبليكاسى دا ەگەمەندىك الدى.

رەسەيدىڭ  مەملەكەت رەتىندە ىدىراۋ فاكتورلارى:

1)ەلسيننىڭ بيلىكتە باسشىلىق تۇسىندا رەسەي پرەمەرى گايدارمەن بىرگە پارمەندى نارىقتىق رەفورمالار جاسادى، سول سياقتى ەلسين ساياسي رەفورمالار جۇرگىزدى. سول رەفورمالاردىڭ  جانە مۇناي مەن گاز باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ ەسەلەپ وسۋىنە اكەلدى. رەسەيدىڭ بيلىك باسىنا ەلسيننىڭ  بيلىكتەن  كەتۋىنە بايلانىستى  پۋتين كەلدى. رەسەيدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتى وزگەردى. پۋتين رەسەيدىڭ پرەمەر-مينيسترى بولعان تۇسىندا شەشەنستاندى كۇشپەن جانشىپ، وعان باسشى رەتىندە ءوز ادامىن رامزان قادىروۆتى قويدى.

2)پۋتين بارا كەلە باتىس ەلدەرىمەن كونفرونتاسيا ساياساتىنا  ءتۇسىپ، رەسەيگە قارسى ەكىنشى قىرعي-قاباق سوعىسىنىڭ باستالۋىنا سەبەپكەر  بولدى. 2008 جىلى رەسەي گرۋزياعا قارسى اشىق اگرەسسيا جاساپ، وڭتۇستىك الانيانى گرۋزيادان اننەكسيا جاسادى. 2014 جىلى رەسەي ۋكراينادان قىرىمدى تارتىپ الىپ، شىعىس ۋكرايناعا اسكەر كىرگىزدى.

3)رەسەي ەكونوميكاسى قاتارىنان ون جىل ەكونوميكالىق ستاگناسيا جاعدايىندا. سوڭعى ءتورت جىلدا رەسەيدە تۇرمىس دەڭگەيى تومەندەدى.

4)رەسەيدىڭ ەكونوميكالىق تاۋقىمەتتەرى ساياسي قارسىلىق اكسيالارىن تۋدىردى. قارسىلىق ارەكەتتەردىڭ شىڭى پەنسيالىق جاستى ۇلعايتۋعا بايلانىستى بولدى.

5)الەمدە وتارلىق جۇيە دەكولونيزاسيا ۇردىسىنەن باياعىدا جويىلدى.ەڭ سوڭعى بولىپ يۋگوسلاۆيا مەن سسرو-نىڭ ىدىراۋى بولعان. ەندىگى كەزەڭدە رەسەي سوڭعى وتارلارىنان ايىرىلادى: ول ياكۋتيا، تۋۆا، شەشەنستان، ينگۋشەتيا، الانيا، تاتارستان، باشقۇرتستان ت.س.س. ءبىرقاتار رەسپۋبليكالار. سول سياقتى قىرىمدى ۋكرايناعا قايتارۋعا ءماجبۇر بولادى.

ءازىمباي عالي