اسەت يسەكەشيەۆ: تەحنولوگياعا سالىنعان ينۆەستيسيا – وركەندەۋگە سالىنعان جول

وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ جاھاندىق نارىقتاعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن شىڭداي ءتۇسۋ جاڭا ءبىلىم مەن تەحنولوگيالاردى تارتۋدى تالاپ ەتەدى. ەلباسىمىز ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا وسى ماقساتپەن ۇكىمەت كاسىپكەرلىك سالاسىندا، عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت ناتيجەلەرىن كوممەرسيالاندىرۋ، ستاندارتتاۋ جانە زياتكەرلىك مەنشىك بويىنشا قاعيداتتى تۇردە تىڭ زاڭنامالىق اكتىلەردى دايىندادى. ەنگىزىلىپ جاتقان جاڭالىقتاردىڭ باستى ماقساتى – شاعىن جانە ورتا بيزنەستى ىنتالاندىرۋ، كاسىپورىنداردى تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دامىتۋ جانە ەلدەگى يننوۆاسيالىق بەلسەندىلىكتى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان شارالاردىڭ ءبىرتۇتاس كەشەنىن جۇزەگە اسىرۋ. 9 – 13 قاراشا ارالىعىندا استانا مەن الماتىدا «يننوۆاسيالار اپتالىعى» وتكىزىلىپ، ونىڭ اياسىندا ءبىرقاتار ماڭىزدى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلادى. اپتالىقتا قازاقستاننان، شەت­ەلدەردەن عالىمدار، ستارتاپەرلەر، ينۆەستورلار باس قوسادى. بۇل ءىس-شارا ۇكىمەتتىڭ يننوۆاسيالىق ساياساتىنىڭ جانە يندۋستريالىق-يننوۆاسيالىق دامۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىق جوسپارىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى. وسىناۋ ەلەۋلى وقيعانىڭ قارساڭىندا ءبىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ينۆەستيسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى اسەت يسەكەشيەۆكە جولىعىپ، سۇحباتتاسقان ەدىك.

 – قۇرمەتتى اسەت ورەنتاي ۇلى، ەلدەگى ينۆەستيسيالىق سايا­سات­تىڭ جۇزەگە اسۋ بارىسى قانداي؟ ءبىزدى بۇرىنعىدان گورى يننوۆاسيالى بولا تۇستىك دەگىزەتىندەي ناقتى ناتيجەلەر بار ما؟

– سۇراعىڭىز قاراپايىم سياق­تى كورىنگەنىمەن، وعان جاۋاپ قايتارا قويۋ وڭاي ەمەس. نەگە دەسەڭىز، مۇنىڭ ءوزى بىرنەشە بەلەس­تەرگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولاتىن، ۇدايى جۇرەتىن ۇدەرىس. ەڭ باستىسى، يننوۆاسيالىق دامۋ يدەيا­سى حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. ادامداردىڭ ويلاۋ جۇيەسى وزگەرە باستادى. يننوۆاسيالار شەك-شەكارا دەگەندى بىلمەيدى. ولار ءبىزدىڭ ومىرىمىزگە كۇنبە-كۇن ەنىپ، ءبىزدى ءدايىم قورشاپ تۇرادى. ينتەرنەت ارقىلى، سمارتفوندار ارقىلى، باسقا دا گادجەتتەر ارقىلى. ارينە، بۇل ونىمدەردىڭ قازاقستاندا جاسالا قويماعانى تۇسىنىكتى. ايتسە دە، ءبىز وسىناۋ جاھاندىق يننوۆاسيالىق ۇدەرىستىڭ ءبىر بولىگىنە اينالۋعا ءتيىسپىز. اينالا دا باستادىق. جاس ءارى كرەاتيۆتى كاسىپكەرلەردىڭ، ستارتاپەرلەردىڭ تۇتاس ءبىر جاڭا تولقىنىن كورىپ وتىرمىز. ولارعا قولداۋ كورسەتىپ، تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن شەتەلدەرگە شىعۋىنا كومەكتەسىپ جاتىرمىز. وسى جازدا ءبىز يننوۆاتورلار اراسىندا Technation كونكۋرسىن وتكىزدىك، كونكۋرس ناتيجەسى بو­يىنشا بىرنەشە جاستار جاڭا ءبىلىم، تىڭ داعدىلار الۋ ءۇشىن كرەمنيي القابىنا اتتانىپ تا كەتتى. مۇنىڭ ءوزى وتە تاماشا! جالپى، مەن سوڭ­عى بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە يننو­ۆاسيالىق ەكونوميكا نەگىزىن قالاۋ­دىڭ ءساتى ءتۇستى دەپ سانايمىن.

– ونىڭ ناقتى ناتيجەلەرى نەدەن كورىنەدى؟

– جۇمىس ناتيجەلەرىنىڭ جاق­سارۋىنان كورىنەدى. مۇنى تەك ۇلتتىق ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتتەرى عانا راستامايدى، ولار تاريحي ماكسيمۋمنىڭ بارلىق نەگىزگى ينديكاتورلارى بويىنشا جەتىستىكتەرگە قول جەتكەنىن ايتىپ وتىر. وعان قوسا حالىقارالىق ساراپشىلار ۇيىمدارى دا وسىنى راستاۋدا. بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ سوڭعى ەسەبى بويىنشا قازاقستان باسەكەگە قابىلەتتىلىك رەيتينگىندە 140 ەلدىڭ اراسىنان 42ء-شى ورىنعا كوتەرىلىپ، وتكەن جىلعى شەبىنەن 8 ساتىعا ىلگەرىلەدى. رەيتينگتە مۇندايلىق تەز كوتەرىلۋگە ەڭ الدىمەن يننوۆاسيالاردى دامىتۋ ماسەلەسىندە جۇمىستى ەلەۋلى جاقسارتۋعا قول جەتكىزىلگەندىگى سەپتەستى. وسى ناتيجە، سونداي-اق حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ وڭدى پىكىرلەرى ءبىزدىڭ دۇرىس جولدا كەلە جاتقانىمىزدى كورسەتەدى.

بيىلدان باستاپ ەلدىڭ يندۋس­تريالىق-يننوۆاسيالىق دامۋىنىڭ ەكىنشى بەس جىلدىعىنىڭ باع­دار­لاماسىن جۇزەگە اسىرۋ باستالعانىن بىلەسىز، بۇل دامۋ عىلىم مەن بيزنەستىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا دا باعدارلانعان.

قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ناقتى قۇرىلىمى ونداعى كاسىپ­ورىنداردىڭ 65 پايىزى ءۇشىنشى تەح­نولوگيالىق ۋكلادقا، 34 پايىزى ءتورتىنشى ۋكلادقا جاتاتىنىن، تەك 1 پايىزى عانا بەسىنشى جانە ال­تىنشى تەحنولوگيالىق ۋك­لاد­قا سايكەس كەلەتىنىن كورسە­تەدى. باسقاشا ايتقاندا، ءبىزدىڭ ەكونو­ميكامىزدىڭ نەگىزگى «قوزعاۋ­شىلارى» وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا دامي باستاعان سالالاردىڭ نەگىزىندە جۇمىس ىستەپ وتىر. سون­دىقتان دا ءبىز تەحنولوگياعا سالىن­عان ينۆەستيسيا – وركەندەۋگە سالىنعان جول دەپ ايتامىز.

– بۇل ورايدا ەڭ الدىمەن قان­­­داي سالالار داميتىن بولا­دى؟

– ءتۇيىندى مىندەت ەكەۋ. ونىڭ ءبى­ءرىنشىسى – ەكونوميكا ارقا سۇيەي­ءتىن اۋىل شارۋاشىلىعى، تاۋ-كەن ءوندىرىسى، مۇناي-گاز سەكتورى جانە باسقا دا سالالاردىڭ تەح­نولوگيالىق تۇرعىدان ارتتا قالۋىن قىسقارتۋ. ونىڭ ەكىنشىسى – روبوت تەحنيكاسى، نانو-تەحنولوگيالار، تاعى باسقا بولاشاقتىڭ سالالارىنىڭ دامۋى. ءبىراق ءبىز قازىرگى تاڭدا قالىپتاسىپ وتىرعان كۇردەلى ەكونوميكالىق احۋالدى ەسكەرە كەلىپ، شىعىنعا تۇسىرمەيتىن زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەردى عانا قارجىلىق تۇرعىدان قول­داي­تىن بولامىز. ماقساتتى تەحنو­لوگيا­لىق باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر، ولاردىڭ ءبارى دە سالالاردى دامىتۋعا باعىت­تالادى. سالا ءۇشىن باعالى تەحنو­لوگيالارعا يە كاسىپورىندار گرانتتاردان ءۇمىت كۇتە الادى.

– جاڭا تەحنولوگيالاردى قالاي ىزدەمەكسىزدەر، ولاردى تالداپ-ازىرلەيتىن عالىمداردى قايدان تاپپاقسىزدار، ولاردىڭ اراسىنان مەملەكەت سەنىمدى تۇردە قارجى قۇيا الاتىندارىن قالاي ىرىكتەمەكسىزدەر؟

– ەكونوميكاعا بىلىكتى كادر­لار­دىڭ، جاس عالىمداردىڭ، ونەرتاپ­قىش­تاردىڭ، يننوۆاتور­لاردىڭ، ينجەنەرلەر مەن جاڭاشىل­دار­دىڭ ۇدايى قۇيىلىپ جاتۋى وتە ماڭىزدى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىلىم بەرۋدەگى ەڭ باعالى نارسە ءبىلىمدى جي­ناي ءبىلۋ عانا ەمەس، ول – نەگىز عانا، بۇل ارادا جاڭا شەشىمدەر ءۇشىن، تىڭ تالدامالار مەن يننوۆاسيالار ءۇشىن كرەاتيۆتى ويلاۋ دا وتە ماڭىزدى. ەلىمىزدە ەكسپو-2017 حالىقارالىق كور­مەسىنە قىزۋ دايىندىق ءجۇرىپ جاتىر، ونىڭ نەگىزگى تاقىرىبى – «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى». بۇل مەملەكەتكە ءوزىنىڭ يننوۆاسيالىق دەڭگەيىن مىعىمداۋ جانە بار جاڭالىق اتاۋلىنى كورسەتۋگە عانا ەمەس، ەلگە بۇكىل الەمنىڭ بارشا تەحنولوگيالىق «كىلەگەيىن» قۇيىپ الۋعا دا بەرىلگەن مۇمكىندىك. تاعى دا ايتامىن، قازاقستان جاھاندىق تەحنولوگيالىق ريەۆوليۋسيانىڭ ءبىر بولىگىنە اينالۋعا ءتيىس. ال مۇنداي حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءىس-شارالار بىزگە بولاشاقتىڭ ەنەرگياسىن دامىتۋ ءۇشىن تىڭ تەحنولوگيالار تارتۋعا كومەكتەسەدى. ەلىمىزدە ءقازىردىڭ وزىندە قۋات ۇنەمدەۋ جانە قۋات تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ سالاسىندا مەملەكەتتىك ساياسات كوڭىلدەگىدەي جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى.

– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە يننوۆاسيالار ەنگى­ءزۋدىڭ قولايلى ەكوجۇيەسى قالىپ­تاسقان با؟

– يننوۆاسيالاردىڭ قولايلى ەكوجۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋى بارىنەن بۇرىن كاسىپكەرلىكتىڭ بارلىق سۋبەك­تىلەرىن، تالانت يەلەرىن عىلىم مەن يننوۆاسياداعى ءوزىن-وزى تانىتۋ ۇدەرىسىنە بەل­سەن­ءدى تۇردە قاتىستىرىلۋىن قامتا­ماسىز ەتەتىن شارالار جۇيەسىن قامتيدى. مۇنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ۇلت جوسپارىن («100 ناقتى قادام») جانە يندۋستريالىق دامۋدىڭ ەكىن­ءشى بەسجىلدىعىنىڭ باعدار­لاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىنداعى ماڭىزدى باسىمدىعىمىز بولىپ تابىلادى.

بىرىنشىدەن، زەرتتەۋشىلىك بەل­سەندىلىكتى جەدەلدەتۋ ماقساتىندا جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق قىز­مەت ناتيجەلەرىن كوممەرسيالاندىرۋ جونىندە ارناۋلى زاڭ قابىلدانادى. زاڭنىڭ باستى ماقساتى – تەحنولوگيالاردى جانە ولاردىڭ كوممەرسيالىق اينالىمىن ۇتىمدى پايدالانۋدى ىنتالاندىرۋ، عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىن وسى ىسكە تارتۋ جانە جۇمىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ، جاڭا ستارتاپ-كومپانيالاردى كوبەيتۋ.

ەكىنشىدەن، ەكى باسىم ۇلتتىق يننوۆاسيالىق كلاستەرلەردىڭ – استاناداعى نازاربايەۆ ۋني­ۆەرسيتەت پەن الماتىداعى يننو­ۆاسيالىق تەحنولوگيالار پاركىن ودان ءارى دامىتۋ، ولاردا قاجەتتى يننوۆاسيالىق ەكوجۇيە جاسالۋدا.

مىسالى، نازاربايەۆ ۋنيۆەر­سي­تەتتىڭ يننوۆاسيالىق كلاستەرىن دامىتۋ اياسىندا ءقازىردىڭ ءوزىن­دە قاجەتتى عىلىمي-زەرتتەۋ ينفراقۇرىلىم جاسالدى جانە وعان عىلىمنىڭ ءتۇرلى سالالارىنان 350 شەتەلدىك عالىم تارتىلدى.

يننوۆاسيالىق تەحنولوگيا­لار پاركىنىڭ يننوۆاسيالىق كلاس­تەرىندە 67 عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتىنىڭ، 45 جوعارى وقۋ ور­نى­نىڭ، 40 مىڭنان استام ءبىتىرۋشىنىڭ قابىلەت-قارىمى ۇيىستىرىلعان، وندا تەحنولوگيالىق داعدىلاردى الۋعا، جوبالار اكسەلەراسياسىنا جانە سەرپىندى يدەيالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا قاجەتتى جاعدايلار جاسالۋدا. بولاشاعى مول ازىرلەمەلەردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن پاركتىڭ مامانداندىرىلعان اۆتونومدى كلاستەرلىك قورى قۇرىلعان. قولعا الىنىپ جاتقان ەكوجۇيەنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرى ستۋدەنتتەردىڭ، عالىمدار مەن يننوۆاتورلاردىڭ تىعىز شوعىرلانعان ايماقتارى. بۇل جۇمىسقا ينۆەستورلار، دامۋ­دىڭ باستاپقى بەلەستەرىندە كومپا­نيالارعا قارجىلىق جانە سا­راپتامالىق قولداۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جەكە ۆەنچۋرلىق ينۆەس­تورلار («بيزنەس پەرىشتەلەرى»)، كاسىپورىندار، جوعارى وقۋ ورىندارى، عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى بەلسەندى تۇردە تارتىلاتىن بولادى. ءبىز الەمگە دۇنيەنىڭ قيىر-قيىرىنان جانە ءبىزدىڭ ەلدەن تەحنولوگيالىق بيزنەس قوعامداستىعىنىڭ جاڭا ويىنشىلارىن تارتۋ ءۇشىن بارىنشا قولايلى الەۋەتكە يە ەكەنىمىزدى تانىتقىمىز كەلەدى. مۇنىڭ ءوزى ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ ال­دىنداعى وزىندىك ءبىر شيراپ-شىنىعۋ ىسپەتتى.

– شىنىمدى ايتسام، بۇل ايتقانىڭىز مەنى ەداۋىر قىزىق­تىرىپ تاستادى. «يننوۆاسيا اپتالىعى» اياسىندا قايدا بارا الامىن، نەنى كورە الامىن؟

– «يننوۆاسيا اپتالىعى» 9 قاراشادا الماتىدا «StartupDay» (ستارتاپ كۇنى) دەپ اتالاتىن جىل سايىنعى ءىس-شاراعا دايىندىق ءۇشىن جاس يننوۆاتورلارعا وقىتۋشى سەميناردان باستالادى. كەلەسى كۇنى قازاقستان-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ستارتاپتار كونكۋرسى وتكىزىلەدى. قازاقستاندىق جانە حالىقارالىق ساراپشىلار قاتىساتىن بىلىكتى جيۋري مەملەكەت پەن ينۆەستورلار جاڭا ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ءوز قاراجاتىن سالۋعا بولادى دەيتىندەي پەرسپەكتيۆالى جوبالاردى ايقىندايدى.

11 قاراشادا Showcase «يننو­ۆاسيالىق تەحنولوگيالار پاركى» جوبالارىنىڭ كورسەتىلىمى جانە TechGardenالماتى ينكۋباتورىنىڭ رەسمي اشىلۋى بولادى. ول ءىس-شارالاردا قالانىڭ يننو­ۆاسيالىق كلاستەرىن قالىپ­تاس­تىراتىن جوبالاردىڭ تۇساۋكەسەرى وتكىزىلەدى.

ودان كەيىن «يننوۆاسيالار اپتالىعى» استاناعا اۋىسادى، مۇن­دا 12 قاراشادا TechConnect.Tech يننوۆاسيالىق فورۋمى وتكىزىلەدى. بۇكىل اپتالىقتىڭ ءتۇيىندى ءىس-شاراسى وسى. بۇل ايتەۋىر ءبىر بولار دەگەن جوسپارلار ەمەس، قا­ءزىر­ءدىڭ وزىندە جۇمىس ىستەپ تۇرعان باع­دارلامالار. TechConnect كومە­گىمەن ءبىز ءوزىمىزدى بۇكىل الەمدىك قوعامداستىققا تانىستىرامىز. ءبىزدىڭ تاڭداۋلى ستارتاپتارىمىز بۇگىندە كرەمنيي القابىندا. وسىنداي ونشا قىمباتقا ءتۇس­پەي­ءتىن تاسىلدەر ارقىلى ۇلكەن جەتىس­تىكتەرگە جەتكىمىز بار.

– ءسىز نەگە وسى فورۋمدى ءتۇي­ءىن­ءدى دەپ سانايسىز؟

– ول اۋقىمى جاعىنان عانا ەمەس، ءوزىنىڭ ءمان-ماڭىزى جاعىنان دا ءتۇيىندى بولىپ تابىلادى. قا­ءزىر­ءدىڭ وزىندە ونىڭ ورتالىق ازياداعى اسا ءىرى يننوۆاسيالىق فورۋم بولاتىنى كورىنىپ تۇر. ويتكەنى، وعان شامامەن 1500-دەي قوناق كەلەدى، ولاردىڭ اراسىندا 45 سپي­كەر، 150 تاڭداۋلى ستارتاپ، 150-دەي شەتەلدىك بەيىندىك ۆەنچۋر قورلارى مەن تمد ەلدەرىنەن، اقش پەن ەۋروپادان كەلگەن ينۆەس­تورلار بار.

فورۋم باعدارلاماسىنا پلەن­ا­ر­لىق ءماجىلىس، كرەمنيي القا­بىنداعى ستارتاپ يندۋستريانىڭ تاڭداۋلى ماماندارى وتكىزەتىن شەبەرلىك سىنىپتارى، اكسەلەراسيا جانە بيزنەس-پەرىشتەلىك سالاسىنداعى بەلدى ساراپشىلار قاتىساتىن سەكسيالار ەنگىزىلگەن.

ولاردىڭ اراسىندا Microsoft كومپانياسىنىڭ تەحنولوگيالار جانە يننوۆاسيالار جونىندەگى ديرەكتورى سكوتت موۆە، رەسەي مەن شىعىس ەۋروپاداعى ستارتاپتارعا ماماندانعان DFJ VTB Aurora ۆەنچۋرلىك قورىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى ساشا دجونسون، رەسەيدىڭ 2013 جىلعى «جىلدىڭ بيزنەس-پەرىشتەسى» سىيلىعىنىڭ يەگەرى، Altair.VC باسقارۋشى ديرەكتورى يگور ريابەنكيي، سەر ريچارد برەنسوننىڭ جەكە ونلاين-كوممۋنيكاسيالار ستراتەگيا­سىن جانە ول قۇرعان Virgin Group كومپانياسىنىڭ ين­تەر­نەت ماركەتينگىنىڭ تالىمگەرى، مار­كە­تينگتىك ساراپشى الەكس حانتەر بار. فورۋم اياسىندا سونداي-اق، وتاندىق جانە شەتەلدىك ستارتاپ-جوبالار مەن پەرسپەكتيۆالى ين­نو­ۆاسيالىق يدەيالاردى تانىس­تىراتىن ەكسپو-ايماقتار ۇيىمداستىرىلادى.

جەكە ءبىر ايماق ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ قارساڭ­ىندا قالپىنا كەلتىرىلەتىن ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى جوبالارعا ارنا­لادى. فورۋمنىڭ 25 مىڭ دوللار­لىق ارناۋلى جۇلدەسىن ستارتاپتار شايقاسىندا (StartupBattle) جەڭىپ شىققان كوماندا يەلەنەدى. يننوۆاسيالار اپتالىعى 13 قاراشادا استانادا اياقتالادى، ونداعى كونفەرەنسيادا داعدارىس جاعدايىندا بيزنەستىڭ قالاي كۇن كورۋى جانە وسىپ-وركەندەۋى جونىندە اڭگىمە ەتىلەدى. ول ءىس-شارانى «يننوۆاسيالىق تەحنولوگيالار پاركى» اۆتونومدى كلاستەرلىك قورى مەن IBM كومپانياسى ۇيىمداستىرادى. كەلىڭىز، كورىڭىز. وتە قىزىقتى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن.

– الدا بولاتىن فورۋم جونىندەگى اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت. مينيسترمەن سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى كۇندە تۇسە بەرمەيدى عوي. سوندىقتان مەن ورايى كەلىپ تۇر­عاندا اڭگىمەنىڭ باسىندا اي­تىپ وتكەن ءبىر جاقسى جايعا باي­لانىستى قوسىمشا ماعلۇ­مات بەرۋىڭىزدى سۇرايمىن. ءسىز ءبۇ­كىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ سوڭعى ەسەبى بويىنشا قازاقستان باسەكەگە قابىلەتتىلىك رەيتينگىندە 140 ەلدىڭ اراسىنان 42ء-شى ورىنعا كوتەرىلىپ، ءوت­كەن جىلعى شەبىنەن 8 ساتىعا ىلگەرىلەدى دەدىڭىز. مۇنىڭ ءوزى ەلباسىمىز «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا العا قويعان ماقساتقا – الەمنىڭ ەڭ دامى­عان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسى­لۋعا جەتۋگە ناقتى قادام جاسا­عا­نىمىزدى كورسەتەدى. وسى جايدى تاراتا ايتساڭىز.

– ءيا، بۇل جاقسى جاڭالىق. ين­دۋستريالىق-يننوۆاسيالىق دامۋ باعدارلاماسى ناقتى ناتيجەسىن بەرە باستادى. وسى ىلگەرىلەۋدە مەملەكەتىمىزدىڭ تەحنولوگيالار مەن يننوۆاسيالارعا ارقا سۇيەۋىنىڭ شەشۋشى ماڭىزى بولدى دەي الامىز. قازاقستان الەمدىك رەيتينگتەردە بيزنەس جۇرگىزۋ جونىندەگى پوزيسيالارىن نىعايتا تۇسۋدە. تاياۋ كۇندەردە بۇكىلالەمدىك بانك پەن حالىقارالىق قارجى كورپوراسياسى بيزنەستى جۇرگىزۋدىڭ جايلىلىعى جونىندەگى Doing Businness الەمدىك رەيتينگتىڭ كەزەكتى ەسەبىن جاريالادى. ينۆەستورلار ءوز كاپيتالدارىن قايدا سالۋ جونىندە شەشىم قابىلداعاندا ءدال وسى رەيتينگكە ارقا سۇيەيدى. بۇل جولى قازاقستان 41ء-شى ورىنعا كوتەرىلىپ، ءوز پوزيسياسىن بىردەن 12 پۋنكت­كە ىلگەرىلەتتى. ەسەپ بو­يىنشا ەلدەردىڭ جالپى تىزىمىندە قازاقستان ءقازىر حورۆاتيا مەن ۆەنگريانىڭ اراسىندا تۇر، كوپ­تەگەن ەۋروپالىق مەملەكەتتەر بىزدەن كەيىن قالعان. بيىل ءبۇ­كىلالەمدىك بانك ءبىر جىلدىڭ ىشىندە تورتتەن ارتىق رەفورما ەنگىزگەن الەمدەگى نەبارى 12 ەكونوميكانى ءبولىپ اتادى. ولاردىڭ اراسىندا ءارتۇرلى باعىتتاردا جەتى رەفورمانى جۇزەگە اسىرعان قازاقستان ءبىرىنشى قاتاردا تۇر. سونداي-اق، قازاقستان بيزنەس ءجۇر­گىزۋدى وڭايلاتۋعا مۇمكىندىك بەرگەن ناقتى جاقسارۋعا قول جەت­كىز­گەن الەمدەگى تاڭداۋلى ون ەكو­نوميكانىڭ قاتارىنا قوسىلعان.

– ولاردى سانامالاپ بەرە الاسىز با؟

– بەرەيىن. بيزنەس اشۋ. شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن تىركەۋ تولەمدەرى الىنىپ تاستالعان، تىركەۋ مەرزىمى قىسقارتىلعان، كومپانيالاردىڭ مورلەرىن پايدالانۋ تالابى جويىلعان. ودان كەيىن قۇرىلىس باستاۋعا رۇقسات الۋدا دا ىلگەرىلەۋ بار. رۇقسات بەرۋ وڭايلاتىلدى، جەر تەلىمىنىڭ توپوگرافيالىق ءتۇسىرىلىمى تالاپ ەتىلمەيتىن بولدى. مەنشىكتى تىركەۋدە دە جاقسى جاڭالىقتار بار. ەندى مەنشىكتى بەرۋ وڭايلاتىلعان رەسىممەن جۇرەدى، تەحنيكالىق پاس­پورت الۋ ءۇشىن ساتۋشىنىڭ نوتاريۋستا بەكىتىلگەن قۇجاتتارى جانە ساتىپ الۋشىنىڭ قۇرىلتاي قۇجاتتارى قاجەت ەمەس. كرەديت الۋ دا جەڭىلدەتىلدى. قامتاماسىز ەتىلەتىن مامىلەلەر تۋرالى ارناۋلى زاڭ قابىلداندى، وندا كەپىل تۇرعىسىندا بەرىلەتىن اكتيۆتەردىڭ كاتەگوريالارى ناقتى كورسەتىلدى. باسقا دا وڭتايلى جايلار بارشىلىق.

قازاقستاننىڭ مەن ايتىپ وتىرعان رەيتينگتەگى تابىستىلىعى زاڭناماداعى جانە سوت جۇيەسىندەگى جاعىمدى وزگەرىستەرمەن عانا بايلانىستى ەمەس. رەفورمالاردىڭ كوڭىلدەگىدەي ءجۇرۋى وسى رەيتينگ جاسالعانعا دەيىن ەلەكتروندى ۇكىمەت جۇيەسىنىڭ ەنگىزىلۋىنە دە بايلانىستى. كوپتەگەن جىلدار بويى كەڭ اۋقىمدى تەحنيكالىق ينفراقۇرىلىم جاساقتالدى، ەلەكتروندى قىزمەتتەر ەنگىزىلدى. ءقازىر ءاربىر قازاقستاندىق ۇيىنەن شىقپاي-اق، كابينەتتەرگە كىر­مەي-اق قۇجات الۋعا قاتىستى ماسەلەلەردى شەشە بەرەدى. بۇگىندە تۇرعىنداردىڭ قولى 800-گە جۋىق ونلاين-قىزمەتكە جەتتى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەلەكتروندى ۇكىمەتتى دامىتۋ رەيتينگىندە 2014 جىلى قازاقستان 192 ەلدىڭ ىشىندە 28ء-شى ورىنعا كوتەرىلدى.

ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ينۆەستورلارعا جايلى جاعداي جاساۋ جونىندە جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلدى. Doing Busi­ness زەرتتەۋىنە ءساي­كەس قا­زاق­ستان 2015 جىلى «ينۆەس­تور­لار­دى قورعاۋ» كورسەتكىشى بوي­ىنشا 185 ەلدىڭ ىشىنەن 25ء-شى ورىنعا شىققان. ەلىمىز سالىق تولەۋ جەڭىلدىگى بويىنشا 18ء-شى ورىندا، ينۆەستورلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ بويىنشا 22ء-شى ورىندا تۇر.

مەملەكەتتىڭ تاياۋ بەس جىلدىڭ ىشىندەگى باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – قازاقستاندى بارىنشا وڭ­تايلى الەۋەتى بار وڭىرلىك يننوۆاسيالىق حابقا اينالدىرۋ. قازاقستان ۇكىمەتى يننوۆاسيالارعا جانە ستارتاپ جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا، پەرسپەكتيۆالى يدەيالارعا، سونداي-اق ولاردى وندىرىسكە ەنگىزۋگە اشىق­تىعىن انىق كورسەتىپ كەلەدى. قا­زىرگى قالىپتاسقان گەوساياسي جاع­دايدا قازاقستاننىڭ ەلدى ورتالىق ازياداعى اسا ءىرى ينۆەستيسيالىق ورتالىق رەتىندە تانىتۋىنا بىرەگەي مۇمكىندىك اشىلىپ وتىر.

– بۇكىل الەمدى قارجى قىس­پاعى بۋىپ تۇرعاندا، ونىڭ سال­قىنى بىزگە دە جەتىپ جات­قاندا ەلدەگى ءار­ءبىر جىلت ەتكەن جاقسىلىققا قۋانا­مىز. ءقازىر­گىدەي كۇردەلى كەزەڭدە دە ىلگەرىشىل ىزدە­نىستەر جالعاسۋى سۇيسىنتەدى. تا­بىس تىلەيمىز.

دەرەككوز:ەگەمەن قازاقستان.