ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ فيلولوگيا فاكۋلتەتى، 1 كۋرس ستۋدەنتى ساياگۇل بىرلەسبەكتىڭ 22 قىركۇيەك «تىلدەر كۇنى» قارساڭىندا جازىلعان شىعارماسى. وقىڭىز، وي ءبولىسىڭىز!
***
دوسىم، حاتىڭدى تاپسىرىپ الدىم. قازاقستاننىڭ قازىرگى حالىن بىلگىڭ كەلەتىنىن جازىپسىڭ. اناڭ سەنى تاستاپ كەتكەنىمەن انا ءتىلىڭدى تاستاماي، قازاق ءتىلىنىڭ جاعدايىن ءوتىنىپ سۇراپسىڭ. اعىلشىنشا جازىلعاندىقتان بىر-ەكى ءسوزىڭدى وقي المادىم، ايىپ ەتپەگەيسىڭ. ءدىنى مەن ءتىلى بولەك ۇلتتىڭ ۇرپاعى بولىپ بارا جاتقانىڭا باقىتسىزدىقتان جىلاپ تا الاتىن شىعارسىڭ. مەن ساعان ءوز باسىمداعى باقىتتى ايتىپ قىزىقتىرعىم، قىزعاندىرعىم كەلمەيدى. ءبىراق باقىتسىزبىن دەگەن جاندار باقىتتى ادامداردىڭ باقىت سىرىن ءبىلۋى كەرەك ەمەس پە؟!
مەن باقىتتىمىن!
ۇرانى - الاش، ۋىعى - اعاش، ءتۇبى - تۇركى، تۇلىگى - جىلقى. قىپشاقتىڭ ءور بالاسى، ساقتاردىڭ بەل بالاسى قازاق بولىپ تۋىلعانىما باقىتتىمىن. تىڭدا مەنى، باقىتتىمىن دەيمىن، ۇيالىپ اتقان ءار تاڭ، قيالي باتقان ءار كەش وزىندىك باقىت سىيلايدى. سەبەبى مەن باسىپ تۇرعان توپىراقتا قازاق اتتى قارا شالدىڭ، تاريح سومداعان تارلانداردىڭ ءىزى بار، كەشەگى قازىبەك پەن تولە بيلەردىڭ وتكىر ءتىلى بار. قازاقتى باسقا ۇلتتان ەرەكشەلەپ تۇراتىن - ءتىلى. قايسى ءتىل دەپ سۇرارسىڭ ، ارينە قازاقتىڭ انا ءتىلى - قازاق ءتىل.
ءبىزدىڭ قازاق ەلى تۇتاستاي قازاق ءتىلىن قولدانادى. عىلىمى، ءبىلىمى، بازارى، ادامى مەن اجارى تۇگەلدەي قازاق تىلىندە سويلەيدى. قازاق ءتىلىنىڭ قاسيەتى سونداي ءار داۋىردە شەشەندەر مەن اقىن-جىراۋلاردى تۋعىزىپ وتىرعان. ەسكىرگەن زامانداعى ەستى سوزدەردى جاڭعىرتۋ ءۇشىن مەملەكەت وتە كوپ كۇش جۇمساپ جاتىر. قىركۇيەك ايىنان باستاپ تولە ءبيدىڭ ناقىل سوزدەرىن تولىعىمەن جاتقا ايتقان ادامعا ءجۇز تۇيە بەرىلەدى. قازىبەكتىڭ ناقىل سوزدەرى مەن تاپقىرلىقتارىن ءۇش اي ىشىندە وقىپ كەلىپ، جاۋاپتى ادامداردىڭ سىنىنان وتسەڭ، الاقانىڭ قاسيەتتى سياعا مالىنىپ، بارماعىڭ التىنعا ماتىرىلادى.
قازاقتىڭ سورىنا بىتكەن ءبىر ونەر بار .ول - ايتىس.
ايتىس سۋىرىپ سالما ونەر. ەكى اقىن ەل الدىنا شىعىپ، ءبىرىن-بىرى سوزبەن ۇتادى. بۇرىن اقىنداردى «جاتتاپ ايتىسادى، كەلىسىپ ايتىسادى» دەپ جۇرەتىن، ءقازىر ءدال مايداندا تاۋىپ ايتاتىن اقىندار لەگى ءوسىپ كەلەدى. ءبىز ايتىستى نە ءۇشىن قازاقتىڭ سورىنا بىتكەن دەيمىز؟ ايتىستا قوعامدىق بارلىق ماسەلە قامتىلادى. سونىڭ ىشىندە ساياسات وتە تەرەڭ ايتىلادى. انا جولعى «ءبىر قازاق، ءبىر ەل، ەكى ءتىل» دەگەن ايتىستا ەكى اقىن ۋكراينا مەن رەسەيدى جامانداپ قويىپ، ونى ەكى ەل باسشىلارى بىلگەن سوڭ قازاق ەلىمەن ات قۇيرىعىن كەستى. سولاردان الىپ وتىرعان مۇناي، گاز، مەتالل... بارلىعى كوككە ۇشتى. ايتىسكەر اقىندار ەلىمىزگە وتە كوپ زيان اكەلدى. سەن باسقالار ايتىستا نە ايتىلعانىن قالاي ءبىلىپ وتىر دەپ تاڭ قالعان دا شىعارسىڭ. قازاقتىڭ ايتىسىنىڭ تانىمالدىلىعى سونداي، شەتەل قازاق ايتىسىن تىكەلەي ەفيردە كورەدى. ءتىپتى جىلىنا ءبىر ميلليون ادام ايتىستا نە ايتىلىپ جاتقانىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن، قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە ەلىمىزگە كەلەدى. سەندە انا ءتىلىڭدى ۇمىتىپ بارا جاتساڭ اعىلشىن اتا-اناڭمەن بىرگە كەلىپ ۇيرەن. ايتىستىڭ مۇنشالىقتى تانىمالى بولعانىنا ءبىزدىڭ تەلەارنالاردىڭ قوسىپ جاتقان ۇلەسى زور. قازاق تەلەارنالارى باسقا ەلدەر سياقتى ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن وزگە ۇلتتىڭ باتىرلارىن ۇگىتتەپ، سالتىن ساناعا ءسىڭىرىپ، كەلىنىنىڭ كۇندەلىگىن ەكرانعا شىعارمايدى. قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى ايتىس ساڭقىلداپ تۇرادى. ايتىسكەرلەردىڭ جۇلدىز بولىپ كەتكەنى سونشا «گولليۆۋد ايتىسكەر» فەستيۆال ايىنا ءوتىپ تۇرادى. قازاق ءتىلى بۇگىندە اعىلشىن، ورىس تىلدەرىمەن يىقتاسىپ تۇر. شىنىمەن دە جاقىن جىلداردا قازاق ءتىلىنىڭ ۇستەمدىگى ارتىپ بارادى. تەلەارنالار تۇگەلدەي قازاق تىلىندە جۇمىس جۇرگىزەدى. وسىعان وراي ەلباسىمىز ءۇش تىلدە حابار تاراتىلاتىن قازاقستان بويىنشا جالعىز تەلەارنا «شەتەلستاندى» ارنايى جارلىقپەن اشتىرعان ەدى. ەكى شەت ءتىلى وگەيلىك كورىپ قالماسىن دەپ ءۇش تۇعىرلى ءتىل جولعا قويىلعان. ءقازىر وزگە ۇلتتار بالالارىن جاپپاي قازاق مەكتەپتەرىنە بەرۋدە. ءبىزدىڭ ەلدە ەڭ سورى قايناپ تۇرعان ءتىل - ورىس ءتىلى. مەملەكەتتىك زاڭدا «ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى» دەگەن مارتەبەسى بولعانمەن قازاق ءتىلىنىڭ قارىم-قاتىناستا كوپ قولدانىلۋى سەبەپتى شىن مانىندە قاتىناس ءتىلى بولا الماي ءجۇر، ەلباسىمىز وسىعان بايلانىستى 2050 –جىلعا ارنالعان جولداۋىندا «قازاقتار، ءبىر - بىرىڭمەن شەت تىلدە سويلەسىڭدەر!» دەپ ۇندەۋ جاريالاعان بولاتىن.
حالىقتىڭ ەڭ سۇيىكتى دەپۋتاتى مۇحتار شاحانوۆ جاقىندا «شەت تىلىندە سويلەمەيتىن پارلامەنت تاراتىلسىن» دەپ ايدى اسپاننان ءبىراق شىعاردى. ءاي، قايدام، سۇتپەن بىتكەن ادەت سۇيەكپەن كەتەدى ەكەن، قازاقتار بىر-بىرىمەن قازاقشا سويلەسۋىن قويار ەمەس. «بالىق باسىنان ءشىريدى» دەمەكشى بار كىنارات ءبىزدىڭ ەل تىزگىنىن ۇستاعان باسەكەڭدەردە بولىپ تۇر. ەلاعالارىن جوعارى ورىنعا سايلاعاندا قويىلاتىن مەملەكەتتىڭ تالابى دا وزگەشە. مۇنى قۋزاساق كىنا مەملەكەتتە. شەنەۋنىك بولۋ ءۇشىن ءۇش ءبيدىڭ ناقىلىن جاتقا ايتىپ، «اباي جولىن» حاتقا تۇسىرسە كىمدە بولسا قارا سوزگە قاراجاياۋ بولىپ قالماسى انىق قوي. ادەتتە ۇكىمەت باسشىلارىن سايلاۋ كۇلتوبەدە وتەدى. قازاقتا بۇگىنگى باسشىلار كەشەگى بيلەردىڭ مۇراسىن جالعاستىرۋشى دەگەن ۇعىم بار. اكىمدەر جينالىس اشقان كەزدە حالىق سوزىنە ەلىتىپ، ۇيىپ تىڭداعانى سونشا ءۇش كۇن، ءۇش ءتۇن جينالىس زالىنان كەتپەي وتىرادى. شەنەۋنىكتەردىڭ سوزىنە ءبىر اۋىز شەت ءتىلىن قوسپاي سويلەۋى ادامدى قاتتى قۋانتادى. ءتىپتى شەتتەن كىرگەن سوزدەردى قازاق تىلىنە يكەمدەپ سويلەيدى. ءبىر جولى ونەر باسشىسى «اكتوۆىي زالدى» «ءان،كۇي، بي زال» دەپ ايتىپ جىبەرمەسى بار ما؟
دوسىم، مەن ساعان ءتىلىمنىڭ جەتۋىنشە قازاق ەلىندەگى قازاق ءتىلىنىڭ بۇگىنگى حالىن سيپاتتاپ بەردىم. سەنىڭ قازاق ەلىنە كەلۋگە نيەتىڭ ويانعانىن بىلەمىن. ءبىراق وتە وكىنىشتى، سەن دوس بولۋعا ءتيىس ەمەس ادامدى دوس ەتىپسىڭ. سەن سياقتى ەرتەگىگە مۇقتاج جانعا وسىنداي حات جازدىم. مەن - سەن قاتتى قۇرمەتتەيتىن، قىرىق وتىرىك ايتىپ حانشانى حانىمدىققا العان تازشا بالانىڭ شوبەرەسىمىن. شىندىعىندا ءبىزدىڭ ەلىڭ جاعدايى مەن جازعاننان الدە قايدا جاقسى، الايدا سەنى وسىنداي حاتپەن لاقتىرىپ كەتتىم، ھا ھاھ ھا، لاقتىرىۋ دەگەن نە ءتايىرى؟ ءبىزدىڭ قازاق تىلىندە «لاقتىرۋ» ءسوزى پايدا بولعان. سەن مەنى كىنالاما، مەنى دە قوعام اتتى قىزىلكوز تاربيەلەپ وتىرعوي! ەگەر قازاق ەلىنىڭ جاعدايىن بىلگىڭ كەلسە ساعان جازعان حاتىمدى كەرى ماعىنادا باسىنان باستاپ وقىپ شىققايسىڭ! سەنى دە تۋعان اناڭ لاقتىرىپ كەتكەن جوق پا؟! بۇدان كەيىن حات جازباشى!
سالەممەن وتىرىكتى شىنداي، اقساقتى تىڭداي ەتىپ ايتاتىن بۇرىنعى دوسىڭ: تازبيكە. 33.13.3025
***
