ارمان – عاليانىڭ تۇڭعىشى.
وي-حوي، ول دا ءبىر داۋرەن ەكەن-اۋ!
سۇيگەن جارىمەن قول ۇستاسىپ كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىندە دۇرىلدەتىپ جۇرگەن. ەل الاقانىنا سالىپ قارسى الادى. جەر-جەردە ءوز انسامبلدەرىن ۇيىمداستىرىپ، اۋىل-اۋىلداعى كلۋبتار جاندانىپ، جاعالاي ونەر جارىستىرىپ، باسەكەگە ءتۇسىپ جاتقان كەز. كوكىرەك تولا ارمان. اسەم ءومىر. تاتۋلىق. ەلدىڭ ءبارى بىرىنە ءبىرى دوس. بىرگە جۇرگەن قىز-جىگىتتەر ءبىرىنسىز ءبىرى قوناق شاقىرمايدى. جاستىق شاقتا توي-دۋمان كوپ، ۋايىم جوق. داستارحان سايىن قىزدار ءۇشىن اق باس شامپان. جىگىتتەر جاعى وزدەرى «اقماعانبەت» دەپ ات قويىپ العان اششى سۋ.
ارماننىڭ اكەسى سوۆەت وكىمەتى كەزىندە اۋەلى بولىمشە باستىق، سودان ورلەي-ورلەي قىزمەتى اۋىل، ودان ءارى اۋداندىق سوۆەتكە باسشى بولدى. ازاماتىنىڭ بەدەلىنىڭ ارقاسىندا عاليانىڭ دا تۇكىرىگى جەرگە تۇسپەدى. تەك ءبىر ارماننان كەيىنگىسىنىڭ ءبارى قىز بولدى. جەتى قۇرساق كوتەردى. قىزدارى شەتىنەن سۇلۋ، اقىلدى، سەزىمتال. ءالى كۇنگە «اپا-اپالاپ»، ۇستىنە ءتۇسىپ، ءولىپ تۇرادى.
تەك مىنا ارماننىڭ كەلىنشەگى...
ارمانى كوركەم جىگىت بولىپ ءوستى. ەشتەڭەدەن تارشىلىق كورمەي، دەگەنىن ىستەتىپ ەركە وسكەن بالا ءبىر كۇنى شاشى جەرگە سۇيرەتىلگەن سۇلۋدى جەتەكتەپ كەلىپ تۇر. اجە اتانۋىما ەرتەرەك دەپ، كوڭىلى تۇسكىر كونبەي، از-مۇز ءىشى اشىسا دا كەلىندى قۇشاق جايا قارسى الدى. ول دا كەلە سالا شەكەسى تورسىقتاي ۇل سىيلادى.
ءبارى ارماننىڭ ۇلكەن قالاعا ءبىلىم كوتەرۋگە كەتۋىمەن بۇزىلدى. مامىراجاي تىرلىكتەرى اياق استىنان بۇلاي وزگەرەر دەگەن كىمنىڭ ويىندا بار؟ سول جولى كەلىندى جۇمسايمىن دەپ ءوز قاسىنان شىعارماي ۇستاپ قالعانى دۇرىس بولمادى ما، كىم بىلەدى. وسىلاي وكىنەرىن بىلسە ولسە سولاي ىستەر مە ەدى!
ءيا، ارمان استاناعا كەتتى. ەڭبەگى باعالاندى. ءبىلىمى ساي دەپ ۇيعارىپ، سول جاقتا قالاتىن بولدى. اتا-انا وعان دا قۋاندى. ەكى-ۇش جىلدان سوڭ ەلگە قايتىپ ورالار دەپ جۇرگەن. اراعا ون شاقتى جىل ءتۇسىپ ۇلگەرىپتى. وقتاي زىمىراعان ۋاقىت-اي.
اۋەلگىدە اعاسىن جاعالاپ، قارىنداستارى بىرىنەن كەيىن ءبىرى سول قالادا وقىپ ءبىلىم الدى. ارمان زىر جۇگىرىپ، قارىنداستارىنىڭ ءبىلىم الۋىنا، تەڭىن تابۋىنا كومەكتەستى. «اعام بۇزىلىپ ءجۇر» دەپ حابار بەرگەن تاعى سول قىزدارى. عاليا الىپ-ۇشىپ ءوز كوزىمەن كورمەككە استاناعا جەتتى. سۇلىكتەي قاپ-قارا ۆولگامەن «قۇداسى» كۇتىپ الدى. جالپىلداپ امانداسىپ، ەتاج ۇيىنە اكەلدى. قۇداعيى ىزديىپ قالعان، ءسوزىن قىشقاشپەن ازەر سۋىرىپ الاتىنداي زورعا سويلەيتىن ادام ەكەن. ارمانى ماسكەۋدە. تاعى ءبىلىم كوتەرىپ ءجۇر دەيدى. كەلىننىڭ ءىشى اجەپتاۋىر ءبىلىنىپ قالىپتى. «ماموچكا» دەپ بەتىن سىلەكەيلەدى. عاليا ايران-اسىر. نە ارەكەت ىستەرىن، نە دەپ سويلەرىن بىلمەيدى. ءبىر ءشاي ىشكەن سوڭ «قۇدا-قۇداعي» ءوز ۇيلەرىنە كەتتى. عاليا وسى ۇيدە، جاڭا «كەلىننىڭ» قاسىندا قوندى. تۇنىمەن كىرپىك ىلمەدى. تاڭەرتەڭ قىزىنا حابارلاسىپ، سونىڭ ۇيىنە كەتپەكشى بولدى. كەلىن دەرەۋ تەلەفونعا جارماستى.
– مام، پاپ، كوناح كەتەد.
ارعى جاعىنداعىلار تۇسىنىك سۇراعان بولۋى كەرەك.
– نۋ، الگى ارماننىڭ... – دەپ، سوزىلدى «كەلىن» قاسىندا تۇرعان ەنەسىنە قاراپ، سوسىن وزىنە بۇرىلىپ: «كەتسە كەتە بەرسىن» دەدى، – دەپ ساق ەتكىزدى.
ىشىنەن «قايتەدى، ەندى. اكە-شەشەسى سولاي دەپ تۇرسا، ءالى بالا عوي، ەستىگەنىن قايتالاعانى دا» دەپ قانشا «كەلىنىن» اقتاعىسى كەلگەنىمەن الدەنە شور بولىپ كوكىرەگىنە بايلاندى. ارماننىڭ اكەسى مارقۇمدى ويلادى. كەڭسىرىگى اشىپ، كوزى سۋلاندى. قازاقشا سويلەمەكشى بولىپ ءتىلىن بۇراپ وتىرعان «كەلىنگە» ريزا بولعانىمەن ەندى بۇل ۇيدە قالا الماسىن ءتۇسىندى.
قىزدارىمەن ءارى ويلاسىپ، بەرى ويلاسىپ – اقىرى ارماننىڭ ەلدەگى كەلىنشەگى ءوزى شەشسىنگە توقتالدى. ەكى نەمەرەنى ءوزى الىپ قالادى دا، ارماننىڭ تۋعان ايەلى استاناعا كەلىپ، جاعدايدى ءوزى سارالاپ، كۇيەۋىمەن ءوزى تۇسىنىسەر. ۇيلەسىپ كەتسە ءجۇدا جاقسى. بولماسا – كىنالاسىپ وزدەرى شەشەر دەپ تۇجىرىمدادى.
سونىسى بەكەر بولعان سياقتى. ول كەزدە سودان دۇرىس شەشىم جوق سياقتى سەزىلگەن.
ارادا تاعى ون جىل زىرقىراپ وتە شىعىپتى. ارمان سول باياعىشا ەكىنشى ايەلمەن تۇرىپ جاتتى.
قولدان كەتكەن كەلىن ۇزىن بۇرىمدى تۇبىنەن شورت كەسىپ، وزىنشە قالالىق بولدى. ارمان ەكى وتباسىنا كەزەك جۇگىرىپ ءجۇردى. ودان جاعداي جوندەلمەدى، قايتا ۋشىقتى. قايىن اتاسى نە ولاي، نە بۇلاي بول دەپ تىزەلەۋگە كوشتى. ارمان قىزمەتتەن قۋىلدى. سونداي جاعدايدا قالاعا، اكە-شەشەنىڭ قاسىنا كەلگەن ەرجەتكەن نەمەرەسى ناشاعا اۋەس، بويجەتكەن نەمەرەسى جەڭىل جۇرىسكە سالىنىپتى دەگەن سىبىس ەستىلدى. ەكى نەمەرەسى دە ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي كوركەم بولىپ جەتىلىپ ەدى. ەندى نەمەرەلەرىن ۋايىمداعان عاليا «وسى ءومىردىڭ ءمانى نەدە» دەپ شىن تولعاندى.
قىزدارى، شۇكىر، ابىرويلى. ءبارى بارعان جەرىنە تاستاي باتىپ، سۋداي ءسىڭدى. ەكىدەن-ۇشتەن جيەندەرى شاپقىلاپ ءجۇر. تەك وسى ارمان... ارمان عانا.
تۋعان كەلىنى اۋەلى اۋىرىپ ءجۇر دەگەندە، سوسىن قايتىس بولدى دەگەندە كەمپىر جامان قينالدى. كەلىنىنىڭ اتا-ەنەسىنە، كۇيەۋىنە، تاعدىرىنا وكپەسى قارا قازانداي بولعان بولۋى كەرەك، وكپەسى ءىرىپ كەتىپتى دەگەن دياگنوز قويىپتى. ول ولىسىمەن ءىلى-شالا نەمەرەسى تۇرمەگە قامالىپتى. ارتتىنان ىزدەپ كەلسە، سۇمدىق، كەشىرىمگە جاتپايتىن ستاتيا دەيدى...
عاليا بۇكتەتىلىپ قالدى. نەمەرە قىزىن اي بويى ىزدەتىپ، ازەر تاۋىپ قولىنان جەتەلەپ، ەلگە الىپ قايتتى…
بەكەر ىستەپتى. كەلىنىمنىڭ رۋحى ريزا بولسىن، ءوز قولىمنان ۇزاتارمىن، كۇش-قۋاتىم بارىندا جاساۋىن جاساپ بەرەرمىن دەگەن. اجەلىك پارىزىم دەپ بىلگەن. ەل گۋ-گۋ. ءتىپتى دالاعا شىعۋدان قالدى. اسىرەسە، «يەگىن كوتەرگەننىڭ اۋكەسىن قاسيدى» دەگەنى-اق تىرىدەي جەرگە كومدى.
ءاي، عاليا-اي، قايتەيىن!؟..
قاتە قايدان كەتتى؟
ۇزاماي «ارمان ءۇشىنشى ايەلدىڭ قولىنا كىرىپ الىپتى» دەگەن قاڭقۋ شىقتى. بۇل حابار جانىن تاعى جەگىدەي جەدى.
قىستىڭ ءبىر ايازدى كۇنىندە نەمەرە قىزىنىڭ ولىگىن ۇيىنە كوتەرىپ اكەلگەندە، قۇداي بىلەدى، قۋاندى. پەندەشىلىك. كەتكەن قاتەسىن كۇندە كورىپ، كۇندە كوزگە شۇقىعان قاڭقۋ سوزدەن گورى، سول قاتەنى جەرگە جاسىرعانىن ءتاۋىر دەگەنى دە.
ءيا، عاليا قاراڭعى تۇندەردە ءتۇپسىز قاراڭعىلىققا تەسىلە قاراپ، كوز جاسىن جان بالاسىنا كورسەتپەي وزەگى ورتەنە كۇرسىنگەنى بولماسا ارماننىڭ انا ايەلىنەن ۇلى بار ەكەنىن مەدەت تۇتاتىن. ءوزىن ەشقاشان دا «اجەم» دەمەسە دە، ايتەۋىر...
ەندى بەلسەنىپ شىعىپ، مىنا ءۇشىنشى كەلىندى دە ءوز كوزىمەن كورمەكشى بولدى. ەسىگىن باعىپ ەكى كۇنى ءوتتى. اۋەلى بۇل بالاسىنىڭ شىرقىن بۇزعان بۇزاقىداي كورىنىپ، شاشىنان سۇيرەمەكشى ەدى. ەكىنشى كۇنگە اينالعاندا ءجاي عانا تۇسىنىسپەكتى ويلادى. ءۇشىنشى كۇنى ايتەۋىر ءبىر كورسەم بولدى، و دا ادام بالاسى عوي دەگەن مەيىرىمنىڭ جۇقاناسىن ىزدەگەن پۇشايمان كۇيگە اۋىستى. اقىرى، سىرتىنان دا كورە الماي، ارمانمەن تىلدەسە الماي سالى سۋعا كەتىپ، اۋىلعا ورالدى.
كۇندەردىڭ كۇنىندە ارماننىڭ ءتورتىنشى ايەلى تۋرالى سىبىس جەتتى. بۇل جولى «انا جەردە قاشىر بۇزاۋلاپتى» دەگەندەي عانا سامسوز كۇيدە قالدى. ارمان، ارمان، ارمان-اي! ونىڭ كەزىندە وداققا دۇرىلدەپ اتى شىققانى، نەشە ءتۇرلى عىلىمي ماقالالار جازعانى ەندى كىمگە كەرەك؟ ءوز كىندىگىنەن تاراعان پەرزەنتىنە قامقور بولا الماعان سوڭ... ءومىردىڭ ءمانى نەدە ءوزى؟!
سودان بىلاي اۋىل ۇيمەن سيرەك ارالاساتىن بولىپ الدى. قىزدارى الىس-الىس جەرلەرگە، قازاقستاننىڭ ءار بۇرىشىنان تاپقان كۇيەۋ بالالارىمەن قول ۇستاسىپ كەتكەن. اۋەلگىدە سوعان شۇكىرشىلىك ەتۋشى ەدى. الىستا، مىنا ماسقارانى ەستىمەيدى. ەستىسە دە ءدال مەن سياقتى كۇيزەلمەيدى دەپ ءوزىن جۇباتقان. ەندى سول قىزدارىنىڭ ەڭ بولماسا بىرەۋىن جاقىن جەرگە، وسى اۋىلعا ۇزاتپاعانىم-اي دەپ وكىنۋدە.
بۇگىن دە باسى زەڭىپ، نە ىستەپ، نە قويعانىن بىلمەي وتىر.
قوي، تەلەگرامما سالىپ ۇلكەن قىزدى، جوق، ورتانشىسىن شاقىرۋ كەرەك. ورتانشىسى ساۋلە وتە مەيىرىمدى. ءبىراق، قىزمەتى جايسىز. كۇيەۋ بالا تىكشىلدەۋ. كوكىرەك. كەيىن قىزىنىڭ بەتىنە باسىپ، «اۋىرسا كەلىنى بار ەمەس پە، سول قاراماي ما» دەپ جۇرەر. ۇلكەن قىز بولبىرلاۋ، ءبىراق ونىڭ كۇيەۋى اق جۇرەك، كورگەن جەردە «مامالاپ» تۇرادى. سول دۇرىس بولار الدە؟
قارا شاڭىراققا قارايلايتىن نە قالدى؟ بالاسىنىڭ قىلىعىنا ۇيالام دەپ ءجۇرىپ، كورشى-قولاڭنان قول ءۇزىپتى. ارماننىڭ اكەسى اتادان جالعىز. جاس كەزدە ەكەن ءبارى دوس، ءبارى باۋىر. ءقازىر ءبارىنىڭ ءوز قاراكەتى بار، ءتىپتى بۇرىلىپ كەلىپ سالەم بەرۋگە مۇرشالارى جوق.
عاليا بۇكشيىپ كەتكەن بەلىن ۋقالاپ، مانادان بەرگى وتىرعان كۇنشۋاقتاعى ورنىن قيماي-قيماي ۇيىنە قاراي بەتتەدى. ميزامشۋاق تا ءوتىپ بارادى. بيىلعى قىسقا وتىن دا جينامادى. سيىردى ساۋا المايتىن بولعان سوڭ جاقىندا ەتكە وتكىزدى. ال ۋاق جاندىقتى قاي سايدان قۋالاپ جۇرەمىن دەپ باياعىدا قۇرتقان. شالدان سوڭ بوساعاسىنا ات بايلانعان جوق. سيىر ەدى سۇيەنگەنى. قۇرت-ماي، ءتىپتى ايرانعا دا ءالى كەلمەي قالعان سوڭ نە جورىق. ە، اينالايىن وكىمەت ءبارىن دۇكەنگە سىقاپ قويدى، ءتىپتى ەتكە سالاتىن جايماعا دەيىن دايىن. ە، جالعىز ادامعا تاماق باتا ما؟ كاشە-ماشى دەمەسەڭ تاماقتان دا قالىپ بارادى. قولىنىڭ تەرىسى جۇقارعان با، انا جولى كارتوپ تازالايمىن دەپ ساۋساقتىڭ بۋىن-بۋىنىنىڭ ءبارىن قىزىلشاقا جارا قىلىپ الدى. جانە ءقازىر جاس كەزدەگىدەي ەمەس تەرىسى تۇسكىر جازىلىپ بولمايدى ەكەن.
ەرتەرەكتە اجەسىنىڭ قۇرت-مايىن، قازى-قارتاسىن جەيمىز دەپ جيەندەر شۇبىرىپ كەلىپ-كەتىپ جاتاتىن. ءال-قۋاتى ازايعان سوڭ بالالارىڭا قاراي المايمىن دەپ ءوزى قابىلدامايتىن بولدى. ەسەيگەن سايىن ولارعا اۋىلدان گورى قالا قىزىعىراق.
قىزدارى كەزەك-كەزەك الىپ كەتەيىك دەسە بىرىنە كونگىسى جوق. مۇمكىن، عاليا باياعىنىڭ كەلىنىن اڭساعان سوڭعى كەيۋانا شىعار؟ بۇلدىراعان كوزىن ءسۇرتىپ-سۇرتىپ جىبەرىپ، عاليا قىزىل الا كويلەك كيگەن جاس كەلىنشەكتى قۇشاقتاي الدى.
– وي، كوكەم-اۋ، كەلىنسىڭ بە؟ جارىق دۇنيەم-اۋ، سەنى ءولىپ قالدى دەپ ساندىراقتاپ ەدى ەل. ءتىرى ەكەنسىڭ عوي! ءتىرى ەكەنسىڭ عوي! كەلە عوي، كۇنىم! ءيا، سەنىڭ وت جاققان جەرىڭە ءبىر ورالىپ كەلەتىنىڭە سەنىپ، كۇتكەنمىن. ازىپ كەتكەنسىڭ بە، نەعىپ جۇدەۋسىڭ؟ كيىمىڭ دە توزىپ، وڭىپ كەتىپتى. ءۇھ، جان-اي. مىنا بەلى تۇسكىر... كەلشى، كۇنىم، ماڭدايىڭنان يىسكەيىن. ءتۇفف، تاستاي سۋىق قوي، توڭىپ قالعانسىڭ با؟ ەكەۋمىز ىستىق ءشاي ءىشىپ، ءبىر كوسىلىپ سويلەپ شەر تارقاتايىق. ءوي، قۇلىنىم، جەتەكتەي بەر، جەتەكتە. ءقازىر بىرەۋ دەمەمەسە كارى سۇيەگىم ساۋدىراپ، ازەر قوزعالاتىنعا شىقتىم. كەل، كۇنىم، قۇشاقتاسىپ ۇيگە كىرەيىك، ءشاي ىشەيىك…
*****
ەرتەڭىندە ون جاستاعى كورشى قىز اجەيگە ءشايعا قاتاتىن ءسۇت اكەلگەندە الدەكىمدى قۇشاقتاعانداي قولدارىن اربيتا كوتەرىپ، قيمىلسىز قاتىپ قالعان كەمپىردى كوردى.
ماركيزا بازاربايەۆا
