بۇگىنگىنىڭ ماڭىزدى ينۆەستيسياسى – ادامي كاپيتال. ياعني، ادامنىڭ بويىنداعى ءبىلىمى، قابىلەتى، تاجىريبەسى، دانالىعى، ىسكەرلىگى، كاسىبي قۇندىلىعى. «100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى ءبىز ايتىپ وتىرعان وسى ماسەلەگە ارنالعان.

اۋدارىلعان وقۋلىقتاردىڭ ىشىندە پسيحولوگيا عىلىمى بويىنشا ديەۆيد مايەرس پەن جان تۋەنجدىڭ «الەۋمەتتىك پسيحولوگيا»، ەلليوت ارونسوننىڭ «كوپكە ۇمتىلعان جالعىز. الەۋمەتتىك پسيحولوگياعا كىرىسپە»، دۋەين شۋلس پەن سيدنەي ەللەن شۋلستىڭ «قازىرگى پسيحولوگيا تاريحى» اتتى ەڭبەكتەرى بار. اتالعان كىتاپتاردىڭ عىلىمي ماڭىزىنا توقتالا كەتسەك، بىرىنشىدەن، ديەۆيد مايەرس پەن جان تۋەنجدىڭ الەۋمەتتىك پسيحولوگيا وقۋلىعى الەمدىك دەڭگەيدەگى ۇزدىك شىعارمالاردىڭ ءبىرى. ەكىنشىدەن، «الەۋمەتتىك پسيحولوگيا» جەكە ءپان رەتىندە جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتىلسا دا، وسىعان دەيىن قازاق تىلىندە كەڭ اۋقىمدا قامتىلعان وقۋلىق جوقتىڭ قاسى ەدى. ۇشىنشىدەن، الەۋمەتتىك پسيحولوگيا ەكى عىلىم سالاسىنىڭ – الەۋمەتتانۋ مەن پسيحولوگيا عىلىمدارىنىڭ بىرىگۋى نەگىزىندە پايدا بولعان دۇنيە. دەمەك، الەۋمەتتىك پسيحولوگيا قازىرگى قوعامنىڭ قارقىندى دامۋىنا، ءارتۇرلى توپتاعى جەكە تۇلعانىڭ ءرولى مەن ورنىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

ديەۆيد مايەرس پەن جان تۋەنجدىڭ «الەۋمەتتىك پسيحولوگيا» وقۋلىعىنىڭ مازمۇنى ەرەكشە جانە تاراۋلارى، بولىمدەرى اۆتورلىق وزىندىك ءبىر مانەردە ورىندالعان. «ولاي دەيتىن سەبەبىمىز، الەۋمەتتىك ورتادا بايقالاتىن، داميتىن، وزگەرەتىن پسيحيكالىق قۇبىلىستار الدىمەن مىسالدار ارقىلى سيپاتتالادى. وسىدان كەيىن ول تالدانىپ، نەگىزگى ۇعىمدارىنا انىقتاما بەرىلەدى، عالىم-زەرتتەۋشىلەردىڭ ۇستانىمى تانىستىرىلادى، قورىتىندى جاسالادى.

وقۋلىق 16 تاراۋدان تۇرادى. ءار تاراۋدىڭ وزىندىك ماڭىزدىلىعى دا جوعارى. ماسەلەن، الەۋمەتتىك پسيحولوگياعا كىرىسپە تاراۋى، ىشتەي بىرنەشە بولىككە ءبولىنىپ، الدىمەن قاراپايىم، كەز كەلگەن ادام تۇسىنە الاتىن ەرتەگىلەر بەرىلگەن. «ەرتەدە ءبىر كىسى بولىپتى. ونىڭ ەكىنشى ايەلى تاكاپپار دا ءوزىمشىل جان ەكەن. ايەلىمەن ەرىپ كەلگەن ەكى قىز دا – وركوكىرەك ءارى قاراقان باسىنىڭ عانا قامىن ويلايتىن مەيىرىمسىز بولىپ شەشەلەرىنەن اۋماي قالىپتى. ال، الگى كىسىنىڭ ءوز قىزى – كۇلبيكەش قاراپايىم، مىنەزى جىبەكتەي جان ەكەن. ول شايپاۋ اپكەلەرىنىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەي، كورسەتكەن زابىرىنە شىداپ، ءۇنسىز جۇرە بەرەدى» نەمەسە «بىردە كۇلبيكەش پەريزات «اناسىنىڭ» كومەگىمەن ۇيدەن سىتىلىپ شىعىپ، كورول سارايىنداعى بالعا قاتىناسادى. سول جەردە وعان سىمباتتى حانزادانىڭ كوزى تۇسەدى. جۇرەكتە تۇتانعان عاشىقتىقتىڭ جەتەگىمەن كۇلبيكەشتى ۇيىنە ىزدەپ بارعان حانزادا سۇيىكتىسىن اۋەلدە تانىماي قالادى».

وسى قىسقاشا ماندەگى ەرتەگىلەر ءبىزدى جاعداياتتىڭ قۇدىرەتىنە سەندىرەدى. ادۋىن وگەي شەشەسىنىڭ جانىندا كۇلبيكەش كونبىس تە قاراپايىم كەيىپ تانىتۋعا ءماجبۇر بولدى. ال، كورول سارايىندا قۇلپىرىپ كەش حانشايىمىنا اينالادى. ءبىرىنشى جاعدايدا سۇلۋىمىز بەيشارا كورىندى، ەكىنشى جاعدايدا سىمباتتى جىگىتتىڭ جۇرەگىن جاۋلادى. فرانسۋز جازۋشىسى، فيلوسوف جان-پول سارتر «كۇلبيكەش ەففەكتىسىن» وڭاي ءتۇسىندىرىپ بەرەدى. «ياعني، ادام بولمىسى جاعداياتقا بايلانىستى. ءبىزدى اينالامىزدا قالىپتاسقان حال-احۋالدان ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى، ويتكەنى جاعداي ءبىزدى قالىپتاستىرادى جانە مۇمكىندىكتەرىمىزدى انىقتايدى» دەپ جازدى ول.

مىنە، كۇندەلىكتى ومىردە كەزدەسەتىن الەۋمەتتىك قۇبىلىستاردىڭ پسيحولوگيالىق استارى جان-جاقتى قاراستىرىلعان. جەكە تۇلعا، توپ ىشىندەگى قارىم-قاتىناس، تۇلعانىڭ ءتۇرلى الەۋمەتتىك پروسەستەردەگى ءرولى، نەگىزگى قىزمەتى، دامۋ ءورىسى سياقتى الەۋمەتتىك قۇبىلىستاردىڭ پسيحولوگيالىق زاڭدىلىقتارى زاماناۋي زەرتتەۋلەرمەن تولىقتىرىلىپ، تاجىريبەلىك مىسالدارمەن دە دايەكتەلگەن. سان الۋان تاجىريبەلەردىڭ ناتيجەسىندە سەنىم مەن يلليۋزيانىڭ، ماحاببات پەن جەك كورۋدىڭ، ۇيلەسىم مەن دارالىقتىڭ سان قىرى زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدى. ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىنىڭ ءالى دە اشىلماعان قىرلارى كوپ بولسا دا، الەۋمەتتىك پسيحولوگيا وقۋلىعى بۇل سالاداعى سان ءتۇرلى سۇراقتارعا جاۋاپ تاپتى.

وقۋلىقتىڭ التىنشى تاراۋى «كونفورميزم جانە كوندىگۋ» دەپ اتالادى. وقۋلىقتا كونفورميزم ۇعىمىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن قاراپايىم مىسال كەلتىرىلگەن. «كونسەرت اياقتالعاندا الدىڭعى قاتاردا وتىرعان كورەرمەندەر ورىندارىنان تۇرىپ، زور ىقىلاسپەن قول شاپالاقتاي جونەلەدى. كەيىنگى قاتاردا وتىرعان كورەرمەندەر دە الدىڭعىلاردان قالىسپاي، تۇرەگەلىپ، مۋزىكانتتارعا دەگەن قوشەمەتىن بىلدىرەدى. ورىندارىنان ورە تۇرەگەلگەن ادامداردىڭ تولقىنى ۇدەگەن سايىن جاي عانا ورىندارىندا قوشەمەت كورسەتىپ وتىرعاندار وزدەرىن ىڭعايسىز سەزىنە باستايدى. ءسىز سول ادامداردىڭ اراسىندا وتىرسىز، باسقالار سياقتى تۇرعىڭىز جوق (كونسەرت ءسىزدىڭ كوڭىلىڭىزدەن شىقپادى) ءسىز نە ىستەيسىز؟ الايدا، اينالاڭىزداعىلاردىڭ ءبارى ورىندارىنان تۇرسا، ءسىز وتىرا بەرەسىز بە؟ ءسىز اينالاڭىزداعى ادامدارمەن بىرگە تۇرىپ قوشەمەت كورسەتەسىز عوي». كونفورميزم قورشاعان ورتانىڭ ىقپالى ارقىلى قالىپتاساتىن ءارتۇرلى قيمىل-ارەكەتتەردى بىلدىرەتىن ۇعىم. ياعني، كونفورميزم باسقا ادامداردىڭ ىس-ارەكەتىن قايتالاۋ عانا ەمەس، سونىمەن قاتار، ول – قورشاعان ورتانىڭ ادامعا قالاي ىقپال ەتۋىنە بايلانىستى مىنەز-قۇلىق.

وسى سەكىلدى ومىردەن الىنعان قىزىقتى ماتەريالدار عىلىمي تەرميندى جەڭىل تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قاراپ وتىرساق، وقۋلىق مازمۇنى جەڭىلدەن قيىنعا قاراي سيپاتتالعان كەز-كەلگەن وقىرماننىڭ وقۋىنا تۇسىنىكتى.

ءبىزدىڭ سانالى جانە بەيسانالى ويلارىمىزدىڭ مىنەز-قۇلقىمىزعا قانشالىقتى اسەرى بار؟ ادامنىڭ ىزگىلىككە دە، ارازدىققا دا دايار تۇرۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ الەۋمەتتىك شيەلەنىس نەدەن تۋادى جانە جۇمىلعان جۇدىرىعىمىزدى قالاي مەيىرىمدى الاقانعا اۋىستىرا الامىز؟ وقۋلىقتان وسى سياقتى كوپتەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ، ادامزاتتىڭ كۇش-قۋاتىن ارتتىرۋدا پايدالى الەۋمەتتىك كۇشتەردى جان-جاقتى تۇسىنۋگە بولادى.

قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدەگى پسيحولوگيا عىلىمىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان پروفەسسور ق.ب.جارىقبايەۆتىڭ «كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءتۇرلى دەڭگەيدە ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردەگى شاكىرتتەردىڭ پسيحولوگيا نەگىزدەرىنەن ماعلۇماتى ماردىمسىز ەكەنى حاق. ويتكەنى، بۇل عىلىم سالاسى جەكە ءپان رەتىندە وقىتىلماي كەلدى. وسىنىڭ سالدارىنان شاكىرتتەرىمىز ويلاۋ، سويلەۋ مادەنيەتىنە شورقاق، مىنەز-قۇلىق، ەرىك-جىگەر، سەزىم سالاسىنان ساۋاتتارى تومەن بولعانىن جاسىرۋعا بولمايدى» دەگەن پىكىرىن باسشىلىققا الساق، اۋدارىلىپ وتىرعان پسيحولوگيا وقۋلىقتارى ستۋدەنتتەرمەن قاتار، وقىرمان قاۋىمعا دا پايدالى بولماق.

ق.قازييەۆ،

ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك

ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى، ماگيستر