بۇگىندە قازاق تەرمينولوگياسى سان عاسىرلىق تاريحى بار عىلىمي نەگىزى، قاعيداتتارى مەن ۇستانىمدارى، زەرتتەۋ ادىس-تاسىلدەرى قالىپتاسقان ءتىل ءبىلىمىنىڭ ءبىر سالاسى بولىپ وتىر. دەگەنمەن تەرمينجاسامدا ءتۇيىنى تارقاماعان تۇيىتكىل كوپ. وسىعان وراي، بۇگىن ق ر ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناسىندا ق ر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تىلدەردى دامىتۋ جانە قوعامدىق-ساياسي جۇمىس كوميتەتىنىڭ تاپسىرماسىمەن ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى تىلدەردى دامىتۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعى «ۇلتتىق تەرمينقوردى جۇيەلەۋدىڭ تەوريالىق جانە عىلىمي-تاجىريبەلىك نەگىزدەرى» تاقىرىبىندا رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنسيا وتكىزدى.
كونفەرەنسيا ق ر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تىلدەردى دامىتۋ جانە قوعامدىق-ساياسي جۇمىس كوميتەتى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى ع.مەلدەشوۆتىڭ العى سوزىمەن باستالدى.
- تەرمين، تەرمينجاسام مەملەكەتتىك ماسەلە بولىپ سانالادى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن 18 000 تەرمين بەكىتىلسە، مەملەكەتتىك باعدارلاماعا ساي 2020 جىلعا دەيىن 27 000 تەرمين بەكىتىلۋى ءتيىس. وسىدان-اق بۇگىنگى باسقوسۋدىڭ ماڭىزى مەن سالماعىن سەزىنىپ وتىرعان بولارسىزدار. 1992 جىلدان بەرى تەرمينولوگيا ماسەلەلەرىنە بايلانىستى ءتۇرلى دەڭگەيدە ءىس-شارالار جۇرگىزىلىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنسيا سوڭعى رەت 2011 وتكىزىلگەن ەكەن. اراعا التى جىل سالىپ ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان كونفەرەنسيا كوڭىل قۋانتارلىق ناتيجەگە قول جەتكىزەدى، پراكتيكالىق تۇرعىدا شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەردىڭ باسى اشىلادى دەگەن سەنىمدەمىن. جۇمىستارىڭىزعا ساتتىلىك تىلەيمىن،- دەدى ول.
مۇنان سوڭ مودەراتور، ق ر ۇعا كوررەسپوندەنت مۇشەسى، ف.ع.د.، پروفەسسور ش.قۇرمانباي ۇلى پلەنارلىق ءماجىلىستىڭ العاشقى بايانداماسىن وقۋ ءۇشىن ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ج.قۇلەكەيەۆكە ءسوز بەردى. ول ءوز كەزەگىندە ءتىلىمىزدىڭ دامۋ بارىسىندا ورىن الىپ وتىرعان ولقىلىقتارعا توقتالدى.
- بىرىنشىدەن، اينالىمدا جۇرگەن، بۇكىل حالىققا تۇسىنىكتى اعىلشىن نە باتىستىڭ دامىعان تىلدەرىنەن ەنگەن سوزدەردىڭ ورنىنا ۇمىت بولعان پارسى، اراب تىلىنەن ەنگەن سوزدەردى جاپپاي اۋىستىرۋ باستالدى. مىسالى: سىنىپ، ءراسىم، ءرامىز، ءمۇشايرا. ودان قالدى، مىڭداعان جىلدار بويى اينالىمدا جۇرگەن سوزدەردىڭ ەتيمولوگياسىن تۇسىنبەۋ سالدارىنان ورنىقتى سوزدەردىڭ ماعىناسىن وزگەرتۋ ۇدەرىسى باستالدى. ماسەلەن، «گۆوزديكا» «قالامپىر دەپ اۋدارىلىپ ءجۇر. ال ول پارسى تىلىندە «اششى قىزىل بۇرىش». ەكىنشىدەن، ۇزاق مەرزىمدى قولدانىستا جۇرگەن سوزدەردىڭ توركىنىن تۇسىنبەۋدىڭ سالدارىنان تۇرىك تىلىنەن، ورىس تىلىنەن ەنگەن سوزدەرگە قازاق تىلىندە جاساندى بالاما جاساۋ سانگە اينالدى. ايتالىق، باكلاجان، كاباچوك، كۋراگا دەگەن سوزدەر ورىس تىلىنە تۇرىك تىلىنەن ەنگەن. ۇشىنشىدەن، حالىقارالىق تەرميندەردى ورىس سوزىنەن قاشۋ كەرەك دەگەن جەلەۋمەن جاساندى بالاما تابۋ ۇردىسكە اينالدى. گيپپوپوتام، جيراۆ، پيانينو. رويال قاي ءتىلدى الىپ قاراساق تا، ول سولاي اتالادى. ونى ەشبىر ەل ءتىپتى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ ءوزى وزگەرتىپ وتىرعان جوق. سەبەبى حالىقارالىق تەرمينولوگيادا عىلىمي كاتەگوريالاردى قالىپتاستىرۋدىڭ ورتاق ءتارتىبى ورنالاسقان. قازاقستاندا عانا كەزدەسەتىن قارساقتى ەشكىم ءوز تىلىنە بەيىمدەپ، جاڭادان ات بەرگەن جوق قوي. تورتىنشىدەن، عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامىعان زامانىندا عىلىمي كاتەگوريالاردى ورنىمەن ۇقىپتى پايدالانۋىمىز كەرەك. تەك تىلىمىزگە بەيىمدەيمىز دەپ عىلىمدى ۇمىتاتىن بولساق، تۇسىنىكسىز تەرمين قازاق ءتىلىنىڭ عىلىم تىلىنە اينالۋىنا تەك تەجەۋ بولادى، - دەدى ج.قۇلەكەيەۆ.
عىلىم كەرەعار پىكىر تۋىنداعاندا عانا دىتتەگەن مەجەگە جەتە الادى. بۇل اكسيوما. كونفەرەنسيا بارىسىندا عالىمدار ءبىر-بىر ءبىرىنىڭ پىكىرىنە قارسىلىق تانىتىپ وتىردى. ماسەلەن، «الاش جانە ۇلتتىق تەرمينقور» تاقىرىبىندا بايانداما جاساعان ش.قۇرمانباي ۇلى ا.بايتۇرسىنوۆقا سۇيەنە وتىرىپ، عىلىم ءتىلىن مەيلىنشە ىقشامدى، تۇسىنىكتى ەتىپ، قازاق تىلىنە يكەمدەۋ كەرەك دەگەن پىكىرىن ورتاعا سالدى.
قازاق تەرمينولوگياسى ءوز باستاۋىن 1920-30 جىلداردان الادى. ا.بايتۇرسىنوۆ: «جالعىز-اق ءبىزدىڭ مىقتاپ قاشاتىنىمىز جاتشىلدىق (جات سوزشىلدىك). مادەني جۇرتتاردىڭ تىلىندەگى ادەبيەتتەرىن، عىلىم كىتاپتارىن قازاق تىلىنە اۋدارعاندا، ءپان سوزدەرىنىڭ دايارلىعىنا قىزىقپاي، انا تىلىمىزدەن قاراستىرىپ ءسوز تابۋىمىز كەرەك» - دەيدى. سول كەزەڭدە بۇگىنگى ءبىز قولدانىپ جۇرگەن پاندىك سوزدەردى، ماسەلەن، ءتىل بىلىمىنە قاتىستى سوزدەردىڭ 80-90 پايىزىن ا.بايتۇرسىنوۆ، بوتانيكا عىلىمىنا قاتىستى 300 ءسوزدى جۇماحان كۇدەرين، ماتەماتيكا تەرميندەرىن ە.وماروۆ پەن ق.ساتبايەۆ ەنگىزىپ كەتتى. سول سوزدەردى بۇگىنگە دەيىن قولدانىپ كەلەمىز. ياعني ءساتتى بەكىتىلگەن تەرميندەر. مۇنى كورىپ وتىرىپ حالىقارالىق تەرميندەردى سول قالپىندا قولدانۋ قاجەت دەگەنگە كەلىسۋگە بولمايدى. ماعىناسىن ءدوپ باساتىن ءسوز تابىلسا، نەگە قازاقىلاندىرماسقا؟ ال ماعىناسى وزگەرىسكە ۇشىرايتىن جانە تۇسىنۋگە قيىن كەلەتىن سوزدەردى حالىقارالىق ستاندارتقا ساي قولدانايىق،- دەگەن كوڭىلگە قونىمدى پىكىر ءبىلدىردى.
ءيا، الاش قايراتكەرلەرى قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ نەگىزىن قالاپ، قاعيداتتارىن دا بەكىتىپ كەتتى. ال 1930 جىلداردان باستاپ رەسەي ۇكىمەتى تەرميندى تەك ورىس تىلىندە قولدانۋ ءۇردىسىن كۇشتەپ ەنگىزدى. ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن سونىڭ ىقپالىنان شىعا الماي كەلەمىز. تۇركيا بولسا، تەحنيكا ءتىلىن 80 پايىز ءوز تىلىنە بەيىمدەپ الدى.
وسى ورايدا، ءتىل جاناشىرى، تەرمينولوگيا سالاسىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ا. بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، پروفەسسور، ف.ع.د. ەردەن قاجىبەك قازاق تەرمينولوگياسىنداعى تۇيىتكىلدەردى اشىپ ايتتى:
"ءار ۇلتتا، ءار مەملەكەتتە تەرمينولوگيالىق قور شامامەن قانشا بولۋى كەرەك؟ عىلىمنىڭ، ءوندىرىستىڭ، شارۋاشىلىقتىڭ سالالارى جىكتەگەندە جۇزگە جەتەدى. ياعني ولاردىڭ اربىرىندە كەمىندە 5000-نان استام تەرمين بار. ورتا ەسەپپەن 10-15 مىڭ دەيمىز. ال ءبىز سوڭعى 20-25 جىلدىڭ كولەمىندە، جالپى، 20-30 مىڭداي تەرمين بەكىتتىك. ەندى قاراڭىز ءبىز قانشالىقتى كەشەۋىلدەپ كەلەمىز؟.. ءار سالانىڭ 10-20 پايىز وزگەرتىلمەيتىن نەگىزگى تىرەك سوزدەرى بولادى. ماسەلەن، الگەبراداعى سينۋس، كوسينۋس، كوتانگەنس، تانگەنس سىندى. ال قالعان 80 پايىزىن ءوز تىلىمىزگە يكەمدەپ، ىڭعايلاپ بەكىتۋىمىزگە بولادى. قوسۋ، الۋ سىندى. قازاق ءتىلى وتە باي. ءتىپتى، عارىش الەمى، گەولوگيا، گيودەزيا سالالارىنىڭ سالالىق سوزدەرىن ءدوپ باسۋعا، ناق جەتكىزۋگە قور جەتكىلىكتى. بۇل ءبىزدىڭ باستى بايلىعىمىز، ءارى مۇمكىندىگىمىز. سوندىقتان مۇنى قاجەتىمىزگە دۇرىس پايدالانا الۋىمىز كەرەك. سوندا سالالىق قازاق ءتىلىن سوزدىكپەن اۋدارىپ، ءدۇبارا كۇيگە تۇسپەيمىز» - دەگەن عالىم ءسوزىن قازاق تەرمينقورىنىڭ حالىقارالىق الەۋەتىمەن ساباقتادى. سونداي-اق، قازاق تەرمينجاسامى نۇسقاۋمەن، بۇيرىقپەن دامىمايتىندىعىن العا تارتتى.
كونفەرەنسيادا زاڭ سالاسى تەرميندەرىنىڭ قولدانىسىنداعى سايكەسسىزدىكتەرى دە ءسوز بولدى. بۇل تۋرالى ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى تەرمينولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، ف.ع.ك. س.قۇلمانوۆ باياندادى:
"ءبىز ناركوتيكتى ەسىرتكى دەپ اۋداردىق. ال ونى ەمدەيتىن دارىگەر سول كۇيى ناركولوگ بولىپ قولدانىلادى. وسى سەكىلدى تەرمينولوگيادا جان-جاقتى قاراستىرىلماعان قايشىلىقتار كوپ. مۇنى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شەشۋ كەرەك" - دەدى ول.
جيىن بارىسىندا لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن جاڭا الىپبيمەن تەرميندەردى جازۋ جايى دا تالقىلاندى. عالىمدار ەملە-ەرەجە ناقتىلانباي، بۇل سۇراقتىڭ ناقتى جاۋابى بولمايتىندىعىن كەسىپ ايتتى. پلەنارلىق ءماجىلىس سەكسيالىق ماجىلىسپەن جالعاستى. سەكسيالىق وتىرىستا ءتىل بىلىمىندەگى جاڭا سوزدەردىڭ زەرتتەلۋى مەن جۇيەلەنۋى، تەرمينجاسامداعى ترانسليتەراسيا ماسەلەلەرى سىندى وزەكتى تاقىرىپتار قوزعالىپ، ءتىل ماماندارى ءوزارا پىكىر الماستى.
كونفەرەنسيا سوڭىندا ۇلتتىق تەرميقوردى جۇيەلەۋ، جەتىلدىرۋ كەزىندە مىنا ماسەلەلەردى ەسكەرۋ جونىندە ۇسىنىستار بەرىلدى:
* قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ دامۋ كەزەڭدەرى عىلىمي تۇرعىدان زەردەلەنىپ، ءار كەزەڭنىڭ تەرمينقور قالىپتاستىرۋ تاجىريبەسى ەسكەرىلسىن؛
* قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ، ۇلتتىق تەرمينولوگيالىق قوردىڭ نەگىزى قالانعان حح عاسىر باسىنداعى الاش تاعىلىمى، الاش زيالىلارىنىڭ مۇراسى جان-جاقتى زەرتتەپ، ولاردىڭ تەرمينجاسام تاجىريبەسىن، تەرمين ۇلگىلەرىن نازارعا الۋ؛
* ۇلتتىق تەرمينقوردى قالىپتاستىرۋدا الەم تىلدەرىنىڭ تەرمينقور قالىپتاستىرۋ تاجىريبەسى مەن تەرمينالماسىم ۇردىسىنە دە تالداۋ جاسالىپ، ولاردىڭ ۇتىمدى تۇستارىن تەرمينولوگيالىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋدە پايدالانۋ؛
* تەرميندەردى جيناقتاۋ، رەتتەۋ، بەكىتۋ، ستاندارتتاۋ جۇمىستارىن جوعارى كاسىبي دەڭگەيدە جۇرگىزۋ جاۋاپكەرشىلىگى ناقتى ءبىر مەكەمەگە، ورگانعا جۇكتەلۋى قاجەت؛
* تەرميندەردى اۋدارۋ ساپاسى قاداعالانىپ، ساراپتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ تەتىگىن جاساۋ، قولعا الۋ؛
* كىرمە تەرميندەردى تىلگە قابىلداۋ ەرەجەلەرى مەن تاسىلدەرىن قايتا قاراپ، بەكىتۋ تەتىگىن قالىپتاستىرۋ.
P.S. تەرمين - تەك ءتىل ماماندارى شۇعىلداناتىن سالا ەمەس. كەز كەلگەن سالانىڭ كاسىبي تەرميندەرى مەن تۇسىنىكتەرى بار. سوندىقتان تەرمين سالاسىنداعى كەمشىلىك پەن ولقىلىقتى تەك ءتىل ماماندارىنىڭ قاتەلىگى دەپ قاراماۋىمىز قاجەت. تەرمين جاساۋعا كەز كەلگەن سالا مامانىنىڭ ارالاسۋعا، پىكىر بىلدىرۋگە، قولداۋ كورسەتۋگە حاقىسى بار.
