لاتىن الىپبيىنە كوشۋ بارىسىندا اسا مۇقياتتىلىق تانىتاتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى – شەت تىلدەرىنەن ەنگەن تەرميندەردىڭ جازىلۋى. جاڭا الىپبيگە كوشۋ جونىندە شەشىم قابىلدانعان قازىرگى كەزەڭدە دە تەرميندەردى جازۋدىڭ ەرەجەلەرىن جاساۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلىپ وتىر.

وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارىنىڭ باس كەزىندەگى قازاق وقىعاندارى وزگە تىلدەن قابىلدانعان تەرميندەردى، جالپى قولدانىستاعى سوزدەردى «جات سوزدەر»، «كىرمە سوزدەر»، «بۇراتانا سوزدەر»، «بوگدە سوزدەر»، «قوتىر سوزدەر»، «بۇرالقى سوزدەر»، «بوتەن سوزدەر» دەپ اتاپ، بۇل سوزدەردىڭ تىلىمىزگە كوپتەپ كىرۋىن ءتىلىمىزدى شۇبارلاۋ رەتىندە قابىلدادى.

تاۋەلسىزدىك تۇسىنداعى تەرمينولوگيا دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىندە تەرمين، تەرمينولوگيا ماسەلەلەرى قارقىندى زەرتتەلىپ، تەرمينجاسام ءۇردىسى، تەرمين شىعارماشىلىعى الدىڭعى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر جاندانعانىمەن، شەت تىلدەرىنەن تەرمين قابىلداۋ ءتارتىبى بەرىك ورنىعىپ، ولاردى ءتىلىمىزدىڭ دىبىستىق جۇيەسىنە يكەمدەپ جازۋدىڭ ناقتى ەملە ەرەجەلەرى جاسالىپ، رەسمي قولدانىسقا ەنە قويمادى. الاشتىق قاعيدات پەن كەڭەستىك قاعيداتتار قاتار قولدانىلعاندىقتان، ءبىر جاعىنان شەت تىلدەرى سوزدەرى بۇرىنعى جولمەن ورىس ءتىلى ورفوگرافياسى بويىنشا قابىلدانىپ جاتسا، ەكىنشى جاعىنان از دا بولسا تىلگە يكەمدەلىپ جازىلعان تەرميندەر مەن جاڭادان جاسالعان تەرميندەر قولدانىسقا ەندى.

جانە شەت تىلدەرىنەن قابىلدانعان تەرميندەر مەن اتاۋلاردىڭ باسىم بولىگى بۇرىنعىسىنشا، ورىس ءتىلىنىڭ ەملەسىنە سايكەستەندىرىلگەن قالپىندا قابىلدانىپ جاتىر. كەيىنگى جىلدارى تىلىمىزگە ەنگەن نەمەسە قولدانىلۋ بەلسەندىلىگى ارتقان مىنا تومەندەگى اتاۋلار سوعان مىسال بولا الادى: اۆتوبان، انيماتور، انتيەيدجينگ، اەروبوت، بيپاتريد، بلوگەر، بلوگباستەر، برەند، گادجەت، گاستەربايتەر، مەدياسيا، مودەراتور، نوۋ-حاۋ، پاركومات، پيروتەحنيكا، پرايم-تايم، سپام، ترەند، حاكەر، حوسپيس، فلەشموب، فرانچايزينگ، شوپينگ.

وتىزىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىنەن باستاپ توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىنا دەيىنگى الپىس جىلداي مەرزىمدە ەكى-ۇش ۇرپاق كىرمە سوزدەردى ورىس ورفوگرافياسى بويىنشا جازۋعا، ايتۋعا داعدىلاندى. مۇنداي سوزدەرگە ولاردىڭ كوز-قۇلاعى ۇيرەندى، ساناسىنا ءسىڭدى. سوندىقتان دا، ولاردى جاتسىنبايتىن، ونداي كىرمە سوزدەردى وزگەرتۋدى قالامايتىن، باسقاشا ايتىلىپ-جازىلۋىنا قارسى قاۋىم قالىپتاستى.

جاڭا الىپبيدە «ۆ»، «ح»، «ف» ارىپتەرىنىڭ قالدىرىلۋى، بەكىتىلۋگە ۇسىنىلعان ءالىپبي نۇسقاسىنىڭ اينالدىرعان ەكى-ۇش اي ىشىندە قايتا-قايتا وزگەرتىلۋى، ءسويتىپ، سوعان دەيىن ۇسىنىلعان ديگرافتى ءالىپبي مەن نوقاتى كوپ دياكريتيكالى ءالىپبي اكۋتتى قازىرگى الىپبيمەن الماستىرىلدى. ەرتەڭ شەت ءتىلى تەرميندەرىن تىلگە قابىلداۋ قاعيداتتارى مەن ولاردىڭ ەملە ەرەجەلەرىن بەكىتۋدە دە الەۋمەتتىك فاكتوردىڭ ىقپالى، قىسىمى بولمايدى دەپ ەشكىم ايتا المايدى. ءتىل ماماندارىنان قۇرىلعان جۇمىس توپتارى ولاردان جوعارى تۇرعان ۇلتتىق كوميسسيانىڭ قارسىلىقتارىن ەڭسەرىپ، تازا لينگۆيستيكالىق زاڭدىلىقتارعا نەگىزدەلگەن ەملە ەرەجەلەرىن جاساپ، بەكىتۋى ايتۋعا وڭاي بولعانىمەن، ءىس جۇزىندە سولاي بولمايتىنىن بولجاۋ قيىنعا سوقپايدى.

ءقازىر ءتىل ماماندارىنىڭ اراسىندا پىكىرتالاستار ءوربىپ جاتىر. بۇل – دۇرىس ءۇردىس. ەڭ باستىسى، ناقتى ءبىر عىلىمي تۇجىرىمعا، ورتاق پىكىرگە كەلە ءبىلۋ. تەك شەت تىلىنەن ەنگەن سوزدەردى عانا ەمەس، ي، ۋ داۋىسسىزدارى بار ءتول سوزدەرىمىز بەن تەرميندەردى جازۋ مەن ەرىن ۇندەستىگىن ساقتاۋ توڭىرەگىندە دە ءتىل ماماندارى ورتاق پىكىرگە كەلە قويعان جوق. ۇندەستىكتى ساقتاپ جازۋ مەن لاتىن الىپبيىمەن دە قازىرگى ەملە ەرەجەمىزدەگىدەي جازۋ جايىنداعى پىكىرتالاستار سونى كورسەتەدى. كوپشىلىك ماماندار ەكىنشى ءۇشىنشى بۋىنداردا ەرىن ۇندەستىگىن ساقتاۋ قاجەت دەپ سانايدى. كەرىسىنشە، بۇل پىكىرگە قوسىلمايتىن مۇلدەم ايرىقشا كوزقاراس تا بايقالادى. سوندىقتان، ماسەلەنىڭ مانىنە تەرەڭىرەك ۇڭىلە وتىرىپ، بۇل تۇجىرىمدى ەلەۋسىز قالدىرماي، ونىڭ انىق-قانىعىن، دۇرىس-بۇرىستىعىن انىقتاعان ابزال.

قولدانىسقا ۇسىنىلىپ وتىرعان لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن جاڭا الىپبيىمىزدەن كيريللدە بولعان ءو، س، شش، ە، يۋ، يا جانە ، تاڭبالارى الىنىپ تاستالدى. «ح» مەن «ھ» (Hh) «ي» مەن «ي» (Ii) ءبىر تاڭبامەن بەرىلەتىن بولدى. Cونىمەن قوسا بۇل الىپبيدەگى «ۆ»، «ح»، «ف» تاڭبالارىنىڭ دا باسى ارتىق دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ جاتىر. قازىرگى الىپبيدە جوق «س    تس»، «شش  شش»، «ە  ە»، «يا  (ىيا، يا)»، «يۋ-(يىۋ، ءيىۋ)» تۇرىندە ال «ي» (ءىي، ىي) مەن «ۋ»-دى (ۋ جانە ىۋ، ءىۋ، ءۇۋ، ۇۋ) تاڭبالاۋ ۇسىنىلۋدا.

سونىمەن قاتار، ش مەن چ دىبىستارىن Sh، Ch سياقتى قوس تاڭبامەن بەرىلۋىنە بايلانىستى دا «ش»(Sh)، مەن «ح»(h)، «چ»(Ch) مەن «ح»(h)-نىڭ قاتار كەلۋ جاعدايلارى كوپ بولماسا دا كەزدەسۋى ىقتيمالدىعىن ەسەپكە الىپ، ونداي تەرميندەردىڭ جازىلۋى توڭىرەگىندە دە ءبىر توقتامعا كەلىپ، ولاردىڭ ەملەسىن پىسىقتاۋعا تۋرا كەلۋى مۇمكىن.

P.S. ءالىپبي الماستىرۋ مەن تەرمينولوگيا دامۋىنىڭ جاڭا قاعيداتتارىن بەلگىلەۋدىڭ قاي كەزەڭىن الىپ قاراساق تا، شەت تىلدەرى تەرميندەرىن ۇلت تىلىنە قابىلداۋ مەن ولاردىڭ ەملەسىن بەلگىلەۋ كەزىندە ءتىل زاڭدىلىقتارىمەن قاتار، الەۋمەتتىك، ساياسي-الەۋمەتتىك، ەكسترالينگۆيستيكالىق فاكتورلاردىڭ دا ىقپالى كۇشتى بولعانىن ايقىن كورۋگە بولادى. سوندىقتان، ءتىل ماماندارى ماسەلەنىڭ وسى جاعىن دا ەسكەرىپ، قوعام پىكىرىن قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىقتارىن ساقتاۋعا باعىتتالعان تۇجىرىمدار مەن ەملە ەرەجەلەرىن قولدايتىندارعا دايىنداۋ جاعىن نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى. ءالىپبي اۋىستىرۋ بارىسىندا شەت ءتىلى تەرميندەرىن قابىلداۋ مەن جازۋ شىن مانىندەگى قازاق ءتىلىنىڭ ورىنسىز بۇرمالانعان زاڭدىلىقتارىن قالپىنا كەلتىرەتىن جازۋ رەفورماسىنا ۇلاسسىن دەيتىن بولساق، مۇنى ەستەن شىعارماعان ابزال.

اعىلشىن ءتىلى مەن كەيبىر رومان-گەرمان تىلدەرى ماماندارى ءتۇبى گرەك، لاتىن، اعىلشىن، نەمىس، فرانسۋز بولىپ كەلەتىن تەرميندەردى «سيا» ورىس قوسىمشالارىنان ايىرىپ،ءتۇپنۇسقاعا جاقىنداتىپ جازۋدى ۇسىنۋدا. مىسالى: motivation – موتيۆاتيون//موتيۆەيشن (موتيۆاسيا ەمەس)، presentation –پرەزەنتاتيون //پرەزەنتەيشن (پرەزەنتاسيا ەمەس)، construction–كونسترۋكتيون/ كونسترۋكشن (كونسترۋكسيا ەمەس)، evolution–ەۆاليۋسيون//ەۆوليۋشن (ەۆوليۋسيا ەمەس)، revolution – ريەۆاليۋسيون//ريەۆوليۋشن (ريەۆوليۋسيا ەمەس)، privatization–پريۆاتيزاتيون//پريۆاتيزەيشن (پريۆاتيزاسيا دەمەي نەمەسە جەكەشەلەندىرۋ دەپ اۋدارماي، پريۆاتيون نەمەسە پريۆاتتاۋ) تۇرىندە الۋ سياقتى ۇسىنىستار ايتىلىپ، جازىلىپ جاتىر. سونداي-اق،  «سيا» جۇرناعىن «–sion/-tion» جۇرناقتارىمەن الماستىرۋمەن قاتار، «-ist»، «-ism»، «-al» جۇرناقتارىن دا جازىپ-ايتۋدى ۇسىنۋشىلار بار.

الاش زيالىلارىنىڭ اراسىندا جات شەت ءتىلى سوزدەرىن جازۋ ماسەلەسىن العاش ءسوز ەتكەن، بۇل ماسەلەگە نازار اۋدارعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەدى. ول 1912 جىلى «ايقاپتا» جاريالاعان «جازۋ ءتارتىبى» دەگەن ماقالاسىندا بىلاي دەپ جازادى: «توبى بوتەن بولسا دا، قازاق تىلىنە كەلىپ سىڭگەن، قازاقتىڭ ءوز ءسوزى بولىپ كەتكەن اراب يا پارسى سوزدەرى بار. مىسال: ارابتان العان ادال – حالال، ارام – حارام، ءال – حال. فارسىدان العان ءان – اھن، قوجا – حواجا سىقىلدى سوزدەر. بۇلار بۇرىنعى قالىبىندا ەمەس، وزگەرتىلگەن. مىنە، بۇ سىقىلدى سوزدەردى قازاق تىلىنەن قۋىپ شىعارۋ ما؟ ءيا بولماسا ساقتاۋ ما؟ مۇنى كوپ ءبىلسىن! مەن ءوزىم ساقتاۋ جاعىندامىن. وزگە جۇرتتاردا بۇزىپ العان سوزدەر ساقتالادى».

شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى،

فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور