الەمدەگى تۇراقسىزدىق، قارۋلى قاتىعىستار جانە ەكونوميكاداعى بولىپ جاتقان داعدارىستار قازاقساتننىڭ جەكە ءوز الدىنا ماقساتتار مەن مىندەتتەر قويىپ وتىر. ەلباسى ن.نازاربايەۆ بۇل تۋرالى ءوزىنىڭ جىل سايىنعى جولداۋلارىندا ايتىپ كەلەدى. ەلىمىز تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە ءوزىنىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جۇيەسىنىڭ مىقتىلىعىن دالەلدەپ، الەمدىك سىن-قاتەرلەرگە قارسى تۇرا الاتىنىن كورسەتۋى كەرەك.

قازاق ەلى ازاتتىق العالى بەرى از ۋاقىت ىشىندە ءوزىنىڭ ساياسي جۇيەسىن، بيلىك ينستيتۋتتارىن جانە دامۋشى ۇلتتىق ەكونوميكاسىن قۇرا الدى. ءبىراق كەڭەستىك وكىمەت قۇلاعالى بەرى قازاقستان ىشكى دە، سىرتقى سىناقتارعا توتەپ بەرە الىپ كەلە جاتىر. تاريحتان ساباق العان ەلىمىز قازىرگى جاعدايىنا وڭاي كەلە سالعان جوق. عالامدىق ەكونوميكالىق داعدارىس پەن تۇراقسىزدىق جادايىندا جاس اۋەلسىزدىكتى ساقتاپ، ونى كۇشەيتۋ جاس مەملەكەت ءۇشىن وڭاي بولماعان اتاپ ءوتۋ ءوت ماڭىزدى بولىپ سانالادى.

پرەزيدەنتىمىز قازاق حالقىنىڭ تاريحي سىناقتارىنان ءوتىپ، شىڭدالىپ جانە كۇشەيىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. ەكونوميكاداعى جەتىستىكتەرىمىز سونىڭ ايعاعى بولىپ وتىر. قازىرگى الماعايىپ زاماندا ەلىمىز بۇرىن سوڭدى بولماعان ءال-اۋقاتى جاقسارعان جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ءبىراز جەتىستىكتەرگە جەتتىك. دەگەنمەن بۇل بەيقام وتىرۋ دەگەن ءسوز ەمەس. الەم وزگەرىپ، جاھاندىق ۇردىستەر كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن ءجۇرىپ جاتقان كەزدە ءبىز دە قاۋىپ-قاتەرلەرگە توتەپ بەرە الاتىنداي دەڭگەيدە بولۋىمىز ازات ەل بولىپ قالا بەرۋىمىزدىڭ باستى شارتتارىنىڭ ءبىرى بولماقشى. الەمدە بولىپ جاتقان ءتۇرلى داعدارىستار بىزگە بايلانىستى ەمەس جانە ولاردىڭ سالقىنىنان ەشكىم دە كەپىلدى تۇردە قورعالماعان.

بىرىنشىدەن، عالامدىق داعدارىس كۇللى الەمدى شارپيتىن اجداھا اۋزىنان شىققان وت سياقتى بولعاندىقتان، ءتىپتى حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتارىنىڭ وزدەرى شاراسىزدىقتانىتىپ وتىر. قازبا بايلىقتار مەن كومىرسۋتەكتىڭ باعاسى تۇراقتى بولماي تۇرعان كەزدە ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەكسپورتقا كەتەتىن ونىمدەرىمىنە سۇرانىس ازايىپ وتىر.

ەكىنشىدەن، ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باياۋلاۋى الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىندە بايقالۋدا. ياعني، ىشكى جالپى ءونىم بۇرىنعىداي جىلدام قارقىنمەن وسپەيتىن بولدى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ءوز بولجامدارىندا 2011 جىلدان بەرى بۇل كورسەتكىشتىڭ 5-تەن 3 پايىزعا دەيىن تومەندەگەنىن جانە بۇل ءالى دە جالعاسا بەرەتىنىن ايتۋدا.

ۇشىنشىدەن، مۇنايدان تۇستەىن سۋپەرتابىستار بۇگىنگى تاڭدا جوقتىڭ قاسى.

تورتىنشىدەن، عالامدىق ەكونوميكا ساياسي فاكتورلاردىڭ قىسىمىنا ءتۇستى. ۇلكەن دەرجاۆالار ساياسي تەكەتىرەس قۇرالى رەتىندە بىر-بىرىنە سانكسيالار سالىپ، ەكونوميكالىق جاعدايلاردى كۇردەلى دە قيىن ەتىپ جىبەردى. ولاردىڭ بىر-بىرىنە دەگەن سەنىمى السىرەپ، قىرعيقاباق كۇيگە كوشتى. تاياۋ جانە ورتا شىعىس، سولتۇستىك جانە ورتالىق افريكا ايماقتارىندا تۇراقسىزدىقتار مەن قارۋلى قاقتىعىستار تىم جيىلەپ، بوسقىندار كوبەيدى. كۇن سايىن تەررورلىق اۋتىلەر جاسالىپ، كوپتەگەن جازىقسىز ادامدار، ونىڭ ىشىندە بالالار دا قازا تاۋىپ جاتىر. حالىقارالىق تەرروريزم ادامزاتقا تونگەن ۇلكەن قاۋىپ-قاتەر بولىپ تۇر. بۇل كەز كەلگەن ەل ءۇشىن ونىڭ مەملەكەتىلىگىن قۇرتۋعا سىرتتان باعىتتالعان جويقىن كۇش ەكەندىگى ءبارىمىزدى الاڭداتىپ وتىر.

الەمدىك جانە ايماقتىق كۇشتەردىڭ باقتالاستىق باسەكەسى دە ادامزاتقا از قيىندىق تۋدىرىپ وتىرعان جوق. وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ءبىز ءوز شاما-شارقىمىزشا قارسى تۇرا الاتىنداي ستراتەگيانى ۇستانۋىمىز كەرەك. سوندىقتان دا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكالىق جۇيەسى عالامدىق سىن-قاتەرلەر مەن قاۋىپتەرگە توتەپ بەرە الاتىنداي جاڭا ءىس-قيمىلدار جوسپارلار جاساۋ ماڭىزدى ماسەلە بولىپ تابىلادى. ەلباسى بۇعان دەيىن دە بىرنەشە رەت داعدارىسقا قارسى جوسپارلار جاسالىپ، ءساتتى ورىندالعانىن جانە ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەكونوميكالىق قيىندىقتاردى جەڭۋدە تاجىريبەسى بار ەكەنىن ايتقان. قازىرگى داعدارىس بۇرىنعىلاردىڭ تولقىندىق جالعاسى بولعاندىقتان قازاقستان ءوز ەكونوميكاسىن ساقتاندىرا الاتىن ستراتەگيانى قولداناتىن بولادى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى تومەندەگىدەي ناقتى قادامدار جاسالىپ، ەكونوميكامىزدى قالايدا الەمدىك داعدارىستان الىپ شىعۋ ءۇشىن جۇمىستار ءجۇرىپ جاتقانىن مىسالعا كەلتىردى.

بىرىنشىدەن، ەلىمىز يندۋستريالىق-يننوۆاسيالىق دامۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىن باستاپ، ياعني شيكىزات رەسۋرستارىنا تاۋەلدى ەمەس ەكونوميكا قۇرۋعا كوشتىك.

ەكىنشىدەن، «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلدانعان. ۇلتتىق ۆاليۋتا ەركىن كۋرسقا جىبەرىلۋى دە داعدارىسقا قارسى شارالاردىڭ ماڭىزدى اسپەكتىسى بولىپ تابىلادى.

ۇشىنشىدەن، «بەس ينستيتۋسيونالدىق رەفورما بويىنشا 100 ناقتى قادام. ۇلت جوسپارى» جۇزەگە اسىرىلۋدا. 80-نەن استام زاڭ 2016 جىلدان باستاپ وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىر. ورتا جانە شاعىن بيزنەستى ەركىن دامۋى ءۇشىن اكىمشىلىك كەدەرگىلەر جويىلۋدا. مەملەكەتتىك باسقارۋ، ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى جەتىلدىرىلۋدە.

تورتىنشىدەن، ۇلتتىق قور مەن التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى جەتكىلىكتى مولشەردە جينالعان.

بەسىنشىدەن، مۇناي باعاسى باررەلىنە 20 اقش دوللارىنا دەيىن تۇسكەن جاعدايدا نە ىستەۋ كەرەكتىگى دە ويلاستىرىلعان.

التىنشىدان، قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىنىڭ جاڭا درايۆەرلەرى بولىپ يننوۆاسيالىق يندۋستريالاندىرۋ اياسىندا جاڭا سالالار قالىپتاسىپ كەلەدى.

ۆ-شەستىح، درايۆەرامي ەكونوميچەسكوگو روستا ۆ كازاحستانە ستانوۆياتسيا نوۆىە سەكتورا ەكونوميكي، سوزداۆاەمىە ۆ رامكاح يننوۆاسيوننوي يندۋسترياليزاسيي. وڭدەۋشى سالالار بىرتىندەپ ءوسىم بەرۋدە. وڭدەۋ ونەركاسىبى 1،3 ەسە، حيميا ونەركاسىبى مەن قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ 1،7 ەسە جانە ماشينا جاساۋ ءوندىرىسى 2،2 ەسە وسكەن. 800-دەن استاپ يندۋستريالىق جوبالار ىسكە استى. مەتاللۋرگيا ونەركىسىبى 15 پايىزعا وسكەن. دۇنيەجۇزىلىك جانە ازيا دامۋ بانكتەرىنىڭ بولجامى بويىنشا مۇنداي ءوسىم الداعى جىلداردا دا بولادى.

جەتىنشىدەن، قازاقستاندىقتاردىڭ ەكونوميكالىق مىنەز-قۇلقى وزگەرىپ كەلەدى. ەڭبەك ونىمدىلىگى 60 پايىزعا وسكەن.

ەلباسى قارجى سالاسىن تۇراقتاندىرۋ، بيۋدجەتتىك ساياساتتى وڭتايلاندىرۋ، ەكونوميكالىق باسەكەلەستىكتى ىنتالاندىرۋ، جاڭادان ينۆەستيسيالىق جانە الەۋمەتتىك ساياسات جاساۋ سياقتى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر ارقىلى داعدارىسقا قارسى تۇرا الاتىنىمىزدى حالىققا جەتكىزىپ، بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە جانە بارلىق پارتيالار، قوعامدىق ۇيىمداردى قولداۋ كورسەتۋگە شاقىردى.

اتالعان شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ الەمدىك سىلكىنىستەر، قاقتىعىستار جانە تۇراقسىزدىقتار جاعدايىندا قازاقستاننىڭ امان قالۋىنا مۇمكىندىكتەر بەرەدى. وسىلايشا ەلىمىز قانداي قيىندىقتار بولسا دا شىعاتىن جولدى تابا الاتىنىزعا سەنىمىمىز مول. ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇتقاسىندا وتىرعان بىلىكتى ماماندار ەلباسى ۇسىنعان جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى الەمدىك داعدارىستاردى اينالىپ وتە الاتىنى ءسوزسىز.

بىرىگۋ مەن ىنتىماقتاسۋ، اۋىزبىرشىلىك تانىتۋ ارقىلى عالامدىق داعدارىستاردىڭ قايسىسىنا دا توتەپ بەرۋگە ءتيىستىمىز. سول ارقىلى قازاقستاندى دامۋدىڭ جاڭا بەلەستەرىنە شىعارۋىمىزعا بولادى.

الماعايىپ زاماندا سىن-قاتەرلەردىڭ ءالى دە نەشە ءتۇرى بولاتىنىن بولجاپ ايتۋ قيىن. الەمدىك ساياسات پەن ەكونوميكادا داعدارىستار جالعاسۋدا. ءار مەملەكەت وعان ءوز كۇشتەرىن جۇمىلدىرۋدا.

تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاق ەلىندە ءوزىنىڭ قۇندىلىقتارى قالىپتاسىپ ۇلگەردى. ازات قازاقستان مەن ونىڭ استاناسى، جالپىۇلتتىق اۋىزبىرلىك، بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم، رۋحاني دامۋ، يندۋتريالاندىرۋ مەن يننوۆاسيالارعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق ءوسىم جانە جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى وعان دالەل بولادى. ەلىمىزدە ءاربىر ازامات ءۇشىن داعدارىس جاعدايىندا قينالماي ونى ەڭسەرۋگە العىشارتتار بار. مەملەكەت جۇمىسسىزدار سانىن ازايتۋ ءۇشىن، جۇمىس ىزدەۋشىگە جاڭا ماماندىقتى مەڭگەرۋگە گرانت بەرىلەتىن بولادى. ال الەۋمەتتىك كومەك تەك مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار مەن كۇنكورىسى تومەندەرگە عانا كورسەتىلەدى.

قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا العان تاجىريبەسى داعدارىسقا قارسى كۇرەستە دە ءوزىنىڭ وڭ ناتيجەسىن بەرەدى.

سەكەن نازار