پسيحيكالىق دەنساۋلىق ماسەلەلەرىنىڭ وزەكتىلىگى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. الەمدەگى مۇگەدەكتىكتىڭ نەگىزگى فاكتورى دا پسيحيكالىق دەنساۋلىق پەن مىنەز-قۇلىق ماسەلەلەرى بولىپ وتىر.  بۇگىنگى تاڭدا اۋىر پسيحيكالىق اۋرۋمەن اۋىراتىن جاندار الەم حالقىنىڭ ءبىر پايىزىن قۇرايدى. ەلىمىز بۇل كورسەتكىش بويىنشا باسقا ەلدەر مەن ايماقتاردان ەش ەرەكشەلەنبەيدى، بىزدە دە ەسەپتە تۇرعان ناۋقاستار سانى ءدال وسىنداي مولشەردە. وسى ورايدا، بىلىكتى پسيحياتر-پسيحوتەراپيەۆت، مەديسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جىبەك جولداسوۆامەن سۇقباتتاسقان ەدىك.

—پسيحيكالىق بۇزىلىسى بار ناۋقاستار ءقاۋىپتى مە؟

ولاردىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك ءقاۋىپتى بولىپ سانالاتىندارىنىڭ كىم بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ناقتى ايتا المايمىز، سەبەبى «الەۋمەتتىك ءقاۋىپتى» دەگەن ۇعىمعا وزىنە جانە اينالاسىنداعىلارعا ءقاۋىپ تۋدىراتىن ناۋقاستار جاتادى.  ياعني، سۋيسيدتىك ويدىڭ ءوزى الەۋمەتتىك ءقاۋىپ بولىپ سانالادى. دەگەنمەن، قاۋىپتىلىك تەك ەلەس پەن ساندىراق ويلار نەمەسە سۋيسيدتىك ويلاۋ سياقتى اۋىر پسيحيكالىق بۇزىلىستارى بار ناۋقاستارعا عانا ءتان. ال نيەۆروتيكالىق بۇزىلىستارى بار ناۋقاستار ديسپانسەرلىك ەسەپكە الىنبايدى، ولار كونسۋلتاتيۆتى ەسەپتە تۇرادى. كونسۋلتاتيۆتى ەسەپ دەگەنىمىز – جازىلعاننان كەيىن اۆتوماتتى تۇردە ەسەپتەن شىعارىلاتىن جاندارعا ارنالعان ۋاقىتشا ەسەپ. نيەۆروتيكالىق بۇزىلىسى بار ادامداردىڭ ناقتى سانى بەلگىسىز، الايدا بۇكىلالەمدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە، الەمدەگى ءاربىر ەكىنشى ادام ومىرىندە ءبىر رەت بولسا دا دەپرەسسيۆتىك شاقتان وتەدى. كەلەشەكتە دە حالىق سانىنىڭ ءوسۋى، ادامداردىڭ ءتۇرلى جاعدايدى، اقپاراتتىق جۇكتەمەنى جۇرەگىنە جاقىن قابىلداۋى، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قىسىمنىڭ ۇلعايۋى جانە باسقا دا فاكتورلار سەبەبىنەن نيەۆروزدار سانى ارتا تۇسەتىن بولادى.

—پسيحياتردىڭ كومەگىنە جۇگىنەتىندەر كىمدەر؟ ءوز ەركىمەن قارالاتىندار بار ما؟

پسيحياتر ماماننىڭ كەڭەسىنە جۇگىنەتىن جاندار ەرىكتى تۇردە كەلە مە جانە جۇيكەسىنىڭ سىر بەرىپ جۇرگەنىن سەزگەن ادام ءوز اياعىمەن دارىگەرگە قارالاتىن جاعداي ءجيى كەزدەسە مە دەگەن سۇراقتار كوپشىلىكتى تولعاندىراتىنى راس. كەيبىرەۋلەر ەلىمىزدە پسيحولوگ مامانعا كورىنۋدىڭ ءوزىن ۇيات سانايتىن تۇرعىنداردىڭ كوپتىگىنەن پسيحياتردىڭ تابالدىرىعىن اتتايتىندار از شىعار دەپ ويلايدى.

نەگىزىنەن، پسيحياتر مامانعا كوپتەگەن ادام ءوز ەركىمەن قارالادى، سەبەبى ولار وزىندە قانداي دا ءبىر اۋىتقۋشىلىقتىڭ بار ەكەنىن سەزەدى. وزدىگىنەن دارىگەرگە كورىنەتىندەردىڭ نەگىزگى بولىگى – نيەۆروتيكالىق بۇزىلىستارى بار جاندار. ال ءماجبۇرلى تۇردە ەم الۋشىلار ءقاۋىپتى بولىپ سانالادى، سەبەبى ولار اينالاعا جانە وزىنە ءقاۋىپ تۋدىرادى. ادامنىڭ ءماجبۇرلى تۇردە اۋرۋحاناعا اكەلىنگەنى پروكۋراتۋراعا حابارلانىپ، ءتيىستى قۇجاتتار راسىمدەلەدى.  

—كوبىنەسە، پسيحيكالىق ناۋقاستاردى قوعامنان الىستاتىپ، ولاردىڭ قايسىسىنىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىققا بارا الاتىنىن بىلمەي جاتامىز. ولاردى اۋرۋحاناعا تاڭىلعان بۇلىڭعىر الەم ساناپ، بارىنە بىردەي قىلمىسقا باراتىنداي قارايتىندار دا بار. پسيحيكالىق بۇزىلىستاردىڭ قاي ءتۇرى قۇقىق بۇزۋعا يتەرمەلەي الادى؟

مۇنداي ناۋقاستار  قانداي پسيحيكالىق اۋرۋعا شالدىققانىنا قاراماستان قۇقىق بۇزۋشىلىققا بارۋى مۇمكىن. مىسالى،  شيزوفرەنيالىق شەڭبەردىڭ بۇزىلىستارى بار ادام ەلەس پەن ساندىراق ويلار اسەرىنەن قۇقىق بۇزادى. باس ميىنىڭ اۋرۋى كەزىندە ناۋقاس تۇلعانىڭ جانە مىنەز-قۇلىقتىڭ بۇزىلۋى، ەلەس پەن ساندىراق ويلار اسەرىنەن قۇقىق بۇزۋى مۇمكىن. قۇقىق بۇزۋشىلىققا از باراتىندار – نيەۆروتيكالىق بۇزىلىسى بار پاسيەنتتەر. ال ەسىرتكى جانە باسقا پسيحواكتيۆتىك زاتتاردى قولدانعاندا پسيحيكالىق مىنەز-قۇلىق بۇزىلۋى تۋىندايتىن تۇلعا مەن مىنەز-قۇلىقتىڭ بۇزىلۋىنان زارداپ شەگەتىن ناۋقاستار جانە باسقا دا ءتۇرلى پسيحيكالىق بۇزىلىستاردىڭ اياسىنداعى انتيالەۋمەتتىك، اسوسيالدىق مىنەز-قۇلقى بار ادامدار قۇقىق بۇزۋعا بەيىم كەلەدى. 

—اۋرۋلاردىڭ ىشىندە اتادان بالاعا بەرىلەتىنى دە، جۇرە پايدا بولاتىنى دا كەزدەسەدى. پسيحيكالىق اۋرۋ تۇقىم قۋالاي ما؟

جالپى العاندا، پسيحيكالىق اۋرۋلار تۇقىم قۋالامايدى. پسيحيكالىق اۋرۋعا ۇشىراعان جانداردىڭ بالالارىنا ۇركە قاراۋ دۇرىس ەمەس. مىسالى، السگەيمەر اۋرۋى بويىنشا تۇقىم قۋالاۋ ىقتيمالدىعى 1 پايىزدان تومەن بولسا، شيزوفرەنيا بويىنشا 15-20 پايىزدى قۇرايدى. كوبىنەسە، مۇنداي اۋرۋلار تۇقىم قۋالاۋ ارقىلى بەرىلمەيدى، كەرىسىنشە جۇرە پايدا بولادى.  

—السگەيمەر اۋرۋىن زەرتتەپ جۇرگەنىڭىزدى بىلەمىز، بۇل اۋرۋ قازاقستاندا قانداي دياگنوزبەن اتالىپ ءجۇر؟

ەلىمىزدە السگەيمەر دياگنوزى قويىلمايدى، بۇل اۋرۋ ءتۇرى باسقا دياگنوزدارمەن اتالاتىنىن دا ايتىپ وتكەن ءجون. مىسالى، نيەۆروپاتولوگتار پروگرەسسيۆتى ەنسەفالوپاتيا دەسە، پسيحياترلار تۇلعانىڭ ورگانيكالىق بۇزىلىستارى نەمەسە تۇلعانىڭ جانە مىنەز-قۇلىقتىڭ باسقا دا ورگانيكالىق بۇزىلىسى، ورگانيكالىق ساندىراق اۋرۋى، دەپرەسسيۆتىك سيندروم دياگنوزىن ءجيى قويادى. سەبەبى، السگەيمەر اۋرۋىنىڭ كەيبىر فورمالارى دەپرەسسيا سياقتى باستالادى.

—اۋرۋحانالاردا پسيحياتريا مەن ناركولوگيا ءبىر بولىمگە بىرىكتىرىلگەن، پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتالىعىندا دا ناركولوگيا بولىمشەسى جۇمىس ىستەيدى. پسيحياتريا مەن ناركولوگيانى بىرىكتىرۋدىڭ سەبەبى نەدە؟

پسيحياتريا مەن ناركولوگيانى بىرىكتىرۋ – سانالى شەشىم. سەبەبى، جەتپىسىنشى جىلدارعا دەيىن بۇل ءبىر عىلىم سالاسى سانالىپ كەلگەن. ناركولوگيا پسيحياتريانىڭ كىشكەنتاي بولىگى بولىپ تابىلادى. ياعني، بارلىق ناركولوگيالىق دياگنوزدار پسيحياتريالىق دياگنوزداردىڭ بولىگى بولعاندىقتان، لاتىننىڭ F ارپىمەن، ءبىر ايدارمەن بەلگىلەنەدى. ەكەۋىن نەگە بىرىكتىرگەنىنە توقتالساق، پسيحياتريا مەن ناركولوگيا دياگنوزدارى بىردەي داميدى، پسيحيكالىق بۇزىلىستارى بار ادامدار پسيحوتروپتىق نەمەسە ناركوتيكتىك زاتتاردى قولدانا باستايدى، ال كەرىسىنشە پسيحواكتيۆتىك زاتتاردى پايدالانۋدىڭ ناتيجەسىندە ادامدار مىنەز-قۇلقىنا اسەر ەتەتىن باس ميىنىڭ زاقىمدانۋىنا ۇشىرايدى. البەتتە، ناركولوگيالىق جانە پسيحولوگيالىق بۇزىلىستاردى ەمدەۋ ءتاسىلى وتە ۇقساس بولىپ كەلەدى، ەكەۋىندە دە بىردەي دەرلىك دارى-دارمەك قولدانىلادى.

—پسيحيكالىق بۇزىلىستارى بار ادامنىڭ ءبارى ەڭبەككە جارامسىز بولىپ تانىلا ما؟

پسيحيكالىق بۇزىلىستارى بار ادامدار كوپ جاعدايدا ەڭبەككە جارامدى. ال ەڭبەككە جارامسىزدىق كەزەڭى اۋرۋدىڭ اسقىنۋى جاعدايىندا راسىمدەلەدى. كەيبىر ناۋقاستار جەڭىل نيەۆروتيكالىق جانە ورگانيكالىق پسيحيكالىق بۇزىلىستار كەزىندە دە، اۋىر پسيحيكالىق بۇزىلىستار كەزىندە دە ەڭبەككە جارامسىز دەپ تانىلىپ جاتادى. ودان بولەك، اۋىر پسيحيكالىق بۇزىلىستار كەزىندە كەيبىر ماماندىقتاردا شەكتەۋلەر بار جانە قانداي دا ءبىر قىزمەت تۇرىنە جىبەرىلۋى بويىنشا تىزىمدەر قۇرىلعان.

مۇنداي ناۋقاستاردىڭ كوبى ەڭبەككە جارامدى بولىپ سانالعانىمەن، ەمدىك اسەردى ۇستاپ تۇرۋشى دارىلەر مەن پسيحوتەراپيەۆتىك كومەكتى ۋاقىتىلى الىپ وتىرۋى قاجەت. ەگەر دارىگەردى تىڭداپ، دۇرىس ەمدەلسە، نيەۆروتيكالىق اۋرۋلاردان ايىعىپ، قايتادان اۋىرماۋعا ابدەن بولادى. مۇنداي نيەۆروتيكالىق اۋرۋلار ناۋقاستارىنا مەملەكەتتىك قىزمەتتە دە ەرەكشە شەكتەۋلەر جوق. ءيا، اسكەري قىزمەتكە قاتىستى شەكتەۋلەردىڭ بار ەكەنى راس. بۇل، اسىرەسە، اۋىر پسيحيكالىق اۋرۋمەن اۋىراتىن ناۋقاستارعا قاتىستى بولىپ تابىلادى. اسكەري مەديسينالىق كوميسسيادا اسكەرگە شاقىرىلعاندار مەن قىزمەتكە الىناتىنداردىڭ پسيحيكالىق بۇزىلىستارىن انىقتايتىن پسيحياتر جۇمىس ىستەيدى.

—بۇل ناۋقاستاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن زاڭ بار ما؟

نەگىزىنەن، بۇل ناۋقاستارعا قاتىستى ماسەلەلەردى شەشۋدە «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2009 جىلعى 18 قىركۇيەكتەگى № 193-IV كودەكسى قولدانىلادى. سونىمەن قاتار بارلىق پسيحيكالىق اۋرۋلارعا قاتىستى زاڭدىق ماسەلەلەر «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا پسيحياتريالىق كومەك كورسەتۋدى ۇيىمداستىرۋ ستاندارتىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ءمينيسترىنىڭ 2016 جىلعى 8 اقپانداعى № 95 بۇيرىعىنا سايكەس قاراستىرىلادى. 

—پسيحيكالىق ناۋقاستار تولىق جازىلىپ كەتە الا ما؟

نيەۆروتيكالىق اۋرۋلاردى ايىقپاس دەرتكە تەڭەپ، مۇنداي ناۋقاستاردى وڭالمايدى دەپ ەسەپتەۋ – جاڭساق پىكىر. پسيحيكالىق اۋرۋلاردىڭ كوپشىلىگى ايىعىپ كەتۋمەن اياقتالادى. ءتىپتى شيزوفرەنيانىڭ ءوزى جازىلاتىن اۋرۋعا جاتادى. بۇل دياگنوز قويىلعان ءاربىر ءۇشىنشى ناۋقاس تولىق ايىعا الادى. الايدا، بۇل ءۇشىن سۇيەمەلدەۋشى ەم قابىلداپ، پسيحوتەراپيادان ءوتىپ تۇرۋ قاجەت. ناۋقاستىڭ جاعدايى جاقسارا باستاعاندا وعان تاعايىندالعان دارىلەر دە اقىرىنداپ الىنىپ وتىرادى جانە بۇل ادامنىڭ كەلەشەكتە اۋىرمايتىنىنا مۇمكىندىگى زور. نيەۆروتيكالىق اۋرۋلار تولىق جازىلىپ شىعۋعا بولاتىن جاعداي بولىپ ەسەپتەلەدى، ءبىراق بەلگىلى ءبىر ۋاقىت بويى ەمدىك اسەردى ۇستاپ تۇراتىن تەراپيا كەرەك. سونىمەن قوسا بۇل اۋرۋلاردان وزدىگىنەن ايىعىپ شىعاتىن ناۋقاستار دا كەزدەسەدى. وندايلار وتە از، ءبىراق ناۋقاستاردىڭ باسىم بولىگى ءوزىنىڭ مىنەز-قۇلقىن، تۇلعاسىن، اينالاعا دەگەن كوزقاراسىن، قۇندىلىقتارى مەن پرينسيپتەرىن وزگەرتۋ ءۇشىن كاسىبي پسيحوتەراپيەۆتىك كومەككە مۇقتاج. دۇرىس ءارى دەر كەزىندە ەم قابىلداعان جاعدايدا بۇل ناۋقاستار تولىق جازىلىپ كەتە الادى.

پسيحياتريالىق ديسپانسەرلەر مەن پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتالىقتارىندا ناۋقاستاردىڭ ەشقايسىسى ءومىر بويى ستاسيونارلىق ەم المايدى. ۇزاق ۋاقىت جانە ءومىر بويى ەسەپتە تۇراتىن ناۋقاستار بولادى. ولارعا اۋىر پسيحياتريالىق اۋرۋلار جاتادى جانە مۇنداي ناۋقاستار امبۋلاتورلىق ەمحاناداعى دارىگەرگە قارالىپ تۇرادى.

—تۋىسى پسيحيكالىق ديسپانسەردىڭ ەسەبىندە تۇرعان ادامداردى مەملەكەتتىك نەمەسە اسكەري قىزمەتكە المايدى دەگەن راس پا؟

ادامنىڭ پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتالىعىندا ەسەپتە تۇرۋى ونىڭ تۋىستارىنا ەشقانداي دا اسەر ەتپەيدى. سەبەبى، وسى ۋاقىتقا دەيىن ەشقانداي ۇيىم ءوز قىزمەتكەرىنىڭ تۋىستىرىنىڭ مۇنداي ەسەپتە بار-جوعى جونىندە اقپارات سۇراتقان ەمەس. بۇل – حالىق اراسىندا ايتىلىپ جۇرگەن اڭىزداردىڭ ءبىرى، جالعان نارسە. ەسەپتە تەك ناۋقاس ادام عانا تۇرادى، ال ونىڭ اۋرۋى ءوز تۋىستارىنىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتە المايدى. ەمدەلۋشىلەر تۋرالى بارلىق ءۇزىندى كوشىرمەلەر، مالىمەتتەر سوت-ساراپتامالىق ورگاندارىنىڭ رەسمي سۇرانىمى بويىنشا عانا بەرىلەدى جانە بۇل مالىمەتتەردى ەشكىم ەشقايدا جاريالامايدى. دارىگەرلىك قۇپياعا جاتاتىندىقتان، مۇنداي ناۋقاستاردىڭ ءاتى-جونى تەك ءوزىنىڭ جانە قامقورشىسىنىڭ رۇقساتىمەن عانا جاريا ەتىلەدى.

—پسيحيكالىق ناۋقاستىڭ ءاتى-جونى قانداي جاعدايدا جاريا ەتىلەدى؟

دارىگەرلىك قۇپيانى قۇرايتىن مالىمەتتەردى ازاماتتىڭ نەمەسە ونىڭ زاڭدى وكىلىنىڭ كەلىسىمىنسىز بەرۋگە تەك مىناداي جاعدايلاردا («حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2009 جىلعى 18 قىركۇيەكتەگى N 193-IV كودەكسىنىڭ 95-بابى، 4-تارماعى):

      1) ءوزىنىڭ جاي-كۇيىنە بايلانىستى ءوز ەركىن بىلدىرۋگە قابىلەتسىز ازاماتتى زەرتتەپ-قاراۋ جانە ەمدەۋ ماقساتىندا؛

      2) اينالاسىنداعىلارعا ءقاۋىپ توندىرەتىن اۋرۋلاردىڭ تارالۋ قاتەرى بولعان كەزدە، ونىڭ ىشىندە قان مەن ونىڭ كومپونەنتتەرىنىڭ دونورلىعى كەزىندە؛

      3) تەرگەۋ نەمەسە سوت تالقىلاۋىن جۇرگىزۋگە بايلانىستى انىقتاۋ جانە الدىن الا تەرگەۋ ورگاندارىنىڭ، پروكۋروردىڭ، ادۆوكاتتىڭ جانە (نەمەسە) سوتتىڭ سۇراتۋى بويىنشا؛

      4) كامەلەتكە تولماعان ادامعا نەمەسە ارەكەتكە قابىلەتسىز ادامعا مەديسينالىق كومەك كورسەتۋ كەزىندە ونىڭ زاڭدى وكىلدەرىن حاباردار ەتۋ ءۇشىن؛

      5) ازاماتتىڭ دەنساۋلىعىنا زاقىم قۇقىققا قارسى ارەكەتتەر سالدارىنان كەلتىرىلدى دەپ ەسەپتەۋگە نەگىزدەر بولعان كەزدە جول بەرىلەدى.

—پسيحولوگ پەن پسيحياتردى اجىراتا الماي، ەكەۋىنەن دە ات-تونىن الا قاشاتىندار بارشىلىق. قايسىسىنا قاي كەزدە كورىنگەن ءجون؟

پسيحولوگ – دارىگەر ەمەس، پەداگوگيكا سالاسىنىڭ مامانى. پسيحياتر مەن پسيحوتەراپيەۆت – دارىگەرلەر، ياعني مەديسيالىق ءبىلىمى بار ماماندار بولىپ تابىلادى.

پسيحولوگتارعا ەموسيالىق ماسەلەلەر نەمەسە ءومىردىڭ قيىن تۇستارىندا كۇيزەلگەن كەزدە بارادى. ياعني، بۇل – كلينيكاعا دەيىنگى پسيحوپاتولوگيالىق وزگەرىستەر پايدا بولماعان كەزەڭ. ال پسيحياتر، پسيحوتەراپيەۆت-دارىگەردىڭ كومەگىنە كلينيكالىق جاعدايدا، ياعني پسيحيكالىق اۋرۋلاردىڭ سيمپتومدارى بولعان كەزدە جۇگىنەدى.

پسيحولوگ ماماندار مەن پسيحيوتەراپيەۆت-دارىگەرلەر ءوزىنىڭ پاسيەنتتەرى مەن جۇمىسىنىڭ ايىرماشىلىعىن بىلگەنى ءجون. سەبەبى، پسيحولوگ كومەك كورسەتەتىن ادامنىڭ جاعدايى ونىڭ مۇمكىندىگىنە ساي كەلمەگەن جاعدايدا پسيحياتر نەمەسە پسيحوتەراپيەۆتكە باعىتتاپ جىبەرۋگە مىندەتتى. ەگەر پسيحوپاتولوگيالىق اۋرۋدىڭ بەلگىلەرى نەعۇرلىم ەرتە انىقتالسا، جازىلىپ كەتۋ مۇمكىندىگى سوعۇرلىم جوعارى بولادى.

اقتوتى بوريس قىزى